زمان دهريايه، ماسى دمره، دهريا دمينه.
عهمهر دهوران
دا مرۆڤێن جڤاكهكى بكاربن هزرێن خوه، مهبهستا خوه و واتهيا تشتان
رابگههينن يهك و دو، پێوستى ب ناڤگينهكا گرنگ ههيه. ژ بۆ مرۆڤ بير و
هزرا كۆ د هش و مێژى ده كۆم بوويه، بههركينه دهر و دۆرا خوه و ژ ههڤ
سوودێ وهربگره، ئهمرازێ راگههاندنێ يا گهلهك گرنگه. ئهڤ ئهمراز
زمانه. مرۆڤ ب رێكا ڤێ ناڤگينێ، ئارمانجێ خوه، ئهو بير و هزرا كۆ سهرێ
وى راپێچايه و نههينى مايه، ئاشكهره دكه و ديگهينه دهورووبهرا
خوه و ههر وها بير و رامانێن خوه بهلاڤ دكه. بێيى راگيهاندنا رامان و
بير، سهركهفتن و تێگهيشتنا جڤاكێ نه گهنگازه. ئهو رامانا كۆ د سهرى
ده نهخويايێ و نه دياره، دا كهسێن دن ژى بزانبن و بيرا خوه بگههينه
جڤاكا دن، بێ گومان رۆل و ئهركێ زمان نرخهكى بێ گهنگهشهيه. رامان ب
ئاكاما چالاكيان ڤه كۆم دبه، ب ريا زمان ڤه فۆرم و روومهتهكى
وهردگره. زمان، د راگهاندنا ناڤ جڤاكێ ده، ئاوێنهيا رامان و ههستێن
كهسانه و ژ بۆ ناسياريا سروشت و جڤاكێ، خوهدى باندۆرهكا مهزنه.
گهلۆ زمان ل جهم ئاژهلان ژى ههيه؟ دهما مرۆڤ هندهكى پشكينينا
ئاژهلان دكه، باش ديار دبه، زمانێ وان ژى وهك يێ مرۆڤان ههيه و دهێ
گوههرتن. لێ ئاژهل، وهكه مرۆڤان ب سيستهماتيكى نكارن شێوازهكى بدن
دهنگێ خوه و ل دووڤ پيڤهرهكى، خوه بناسينن. ئانگۆ ژ بلى مه چ
ئاژهلهك نینه، زمانێ كۆ ل گۆرى رێناسينا پهيڤان پهيدا بوويه،
بكاربينه و خوه رێك و پێك بكه. د ڤێ دهرێ ده واته نه ئهوه كۆ
زمانێ ئاژهلان نينه؟ بهلێ زمانێ ئاژهلان ههيه، لێ، ب تهنێ گۆشته،
ئهو نه خوهديێ وان ئۆرگانانه كۆ دهنگێ خوه، بير و هزرێن خوه
سيستهماتيزه بكن. ئهڤ تهنێ كارێ مه مرۆڤانه.
دهسجراتهس دبێژه: “مرۆڤهك ههر چهند ژ هش كێم به ژى، ئهو دكاره
پهيڤێن خوه ب شێوازهكى تێگهيشتى ب لێڤ بكه. لێ، ئاژهل چهند خورت
بهێته خوهديكرن ژى، چهند بهێته پهروهردهكرن ژى، نهشێت سهربكهڤه
و باخفه. ” دهسجارتهس ب ڤى رهنگى ل دووڤ ئاخافتنا خوه دچه و دبێژه:
“ۆرگانێن وان يێ كرچ و كال نه ئهگهرا ڤێ چهندێيه، نهخێر! ژ بهر كۆ ل
گهل ئاژهلان، تشتێ كۆ نينه و دبه ئهگهرا لالبوونا وان، هشه، هش ژى ل
جهم وان نينه. ” زمان، د لهش ده بهرهژهنگا هزره، ئهو هزرا كۆ د
ناڤا سهرى ده ڤهشارتيه، ئاشكره دكه.
د ناڤا زينداوهران ده يێ كۆ تهنێ دكاره ب رهگهزێ خوه ره بده و
بستينه و خوه رابگههينه، مرۆڤه. ژيندارێن ديتر ژى، ب هندهك
بهرهژهنگ و لهباتان ڤه دكارن ژ ههڤ و دو سهروهخت ببن. ميههك ب
دهنگێ “مهعهه” ڤه گازى بهرخكا خوه دكه. بزن، دهما ژ رهفێ خوه
ڤهدقهته ب دهنگێ "مكه مكه "ڤه گازى و هاوارا خوه ژ رهفدارێ خوه
ره دشينه. دهما كووچك ب دهنگهكى درهوه، كووچكێن دن ژى ههمان دهمێ
بهرسيڤا وى ددن. ئهڤ دهنگێن ئاژهلان، ژ زمانێ مرۆڤان هێسانترن. د
ههمان دهمێ ده مرۆڤ ژى گهلهك جاران ل شوونا زمان، هندهك بهرهژهنگ
و بزاڤان ب كار دهينه. وهكى ب راكرنا يهك دهستى ڤه، ب واتهيا
“راوهسته” ب ههژاندنا سهرى ڤه، بهرسيڤا “هرێ” ئان ژى “نا” دده. ل
ههمبهر ئێشهكه گران، ئهو دهنگێ "ئاخ و واخ "واتهيا تشتهكى دده
مرۆڤێن پێشبهر.
ژ بۆ پێشكهتنا زمانهكى، چێدبه كۆ گۆتنا “وهره” نه پر گرنگ به.
چێدبه كۆ ئهڤ گۆتنه ب "هيرينييا "ههسپێ ڤه د ههمان واتهيێ ده به
ژي. ههسپ و هير هيرا ههسپێ ژ بۆ مه نابه بهرسڤهك يا ديار. لێ، دهما
مرۆڤ ل ههمبهر تشتهكى گۆت “وهره” سهدهم و ئهنجاما ڤێ كريار و
بوويهرێ، ب رێكا زمان ڤه دهێته وێنهكرن. ب زمان، مرۆڤ دكاره ئهگهرا
تشتهكى خويا بكه. مرۆڤ، ئاژهلهكه، لێ ئاژهلهكى خوهدان ئاخافتنه و
دكاره دهنگێ خوه ساز بكه. ئهو بكارانينا زمان ڤه ديار دكه كۆ ژ
زيندهوارێن ديتر راسهرتر و سهختتره. ب ناڤگينا زمان ڤه دكارن ههموو
تشتان بناسينن و ل سهر وان داخبار بن.
د جڤاكێ ده ههڤكارى، ئازمون، زانيارى، خوه داناسين و هتد. گشتى ب ريا
زمان ڤه خوه دگههينه ئارمانجهكي.
چ زانستهك نينه كۆ بێيى زمان بكاربه خوه بناسينه و شيرۆڤه بكه. زمان
ههموو زانستان دگره ناڤا خوه، دبه كانيهك ژ بۆ ئهنجاما لێگهرين و
لێكۆلينا وێ زانستێ.
زمانێ كۆ زارۆك پێ داخفه و پێ چاڤێن خوه ڤهدكه بۆ ژيانێ، پێ شير دمژه،
زمانێ زكماكيه. ئانگۆ، زمانێ داييكێيه. زمان، مهرج و فاكتۆرهك
سهرهكيه ژ بۆ ههبوونا مرۆڤاتيێ و دۆماندنا نفشێن مرۆڤاتيێ. زمانێ كۆ
جارا يهكهم پێ "يادێ "، "يابۆ "دبێژه و ب سهرهتايى پێ دگرى و دكهنه،
گرنگترين هيمه د فهرههنگ و چاندا مرۆڤان ده. ئهڤ زمان د فهلسهفه و
رهوشتا مرۆڤاتيا پێشڤهروو ده، مافێ ژيانيه. ژ دهستوهرگرتن و ژ
ناڤبرنا زمان، پيشهلكرنا ماف و خيرهتا مرۆڤاتيێيه. واته، ئهز ته ناس
ناكم، تو نه مرۆڤي.
زمان، ناسنامه و دهولهمهنديا گهله. ل ههمبهر زمانێ گهلان،
دهستههلاتدارێن جهانێ شێوهيێن درندهيى و نههينى دروست كرنه.
كۆلۆنيالزم، ژ بهر فهرههكرنا بازرگانيا خوه، زمان، ل بهرامبهرى
ئارمانجێن خوه وهكه كهلهم و بهربهندهكێ دبينه. ئهڤرۆ جيهانا مه
بهر ب گولۆباليزمێ ڤه دچه، گهلهك وهلات ههنه زمانێ خوه يێ رهسهن
ژ بير كرنه، ئان ژى ناخفن. گاڤا ئهفريقا دهێ بيرا مه، لهرز و ترسهك
دكهڤه ناڤا دلێ مرۆڤێن وهلاتپهروهر و هومونست.
مالباتا زمانان
ل جيهانێ، شهش مليار مرۆڤ، ژ سێ ههزارى بێهتر زمانێن جوورهوجوور داخفن.
لێ، ژمارا جيهانێ ژ نيڤى پرتر تهنێ ب پازدهه–بست زمانان ب كار دهينن. ل
جيهانێ زمانێ كۆ پرتر مرۆڤ (ب ژمارا پر) داخفه، ل كۆمارا چينێ زمانێ
ماندارينه.
زمانێ كۆ ئهڤرۆ ههنه و دهێ ئاخافتن، گهلهك خالێن خوه نێزكى ههڤن.
ههر زمان چهندى د ناڤ خوه ده رهسهنيا خوه ههبه ژى، ئهو چهند ژى،
نێزكى ههڤ و دو نه و ژ ههڤ و دو ب كاريگهرن. ههر زمان دبه كۆ ژ ههڤ
نه جودا و جێوازبن. زانيارێن كۆ د ڤێ مژارێ ده هندهك تشت ڤهكۆلاندنه
دبێژن: "ئهڤ زمانانه، زێدهبارى وهكى مالباتهكينه، زارۆك، نهڤى و
خزمێن ههڤن. "
ئهڤ زمانێن كۆ ژ فاميلهيهكينه، دهستنيشانا ژيانا كۆمينال يا گهلانه.
ئانگۆ؛ زمانهك دكاره چاڤكانيا خوه ژ زمانهكى دن وهربگره و ب
ئاوايهكى سهربخوه پێش بكهڤه. ل گۆرى مهرج و زهمينا خوه ب رووخسارى
و دهنگسازيهكه جهواز بگره.
ئهڤرۆ ل ئهورۆپا، ئيران و هندستانێ زمانێ كۆ هاتنه بكارانين، ههموو
ئهندامێ مالباتا زمانێ هند -ئهورۆپايى نه. د ناڤا زمانێ هند -ئهورۆپايى
ده، گهلهك كۆمكێن ديتر ژى ههنه. ژ ڤان كۆمان يهك؛ لاتينييه. ئهڤ
كۆم، ژ فرهنسى، سپانيۆلى، ئيتاليانى، پۆرتۆگالى و رۆمانى پێك دهێت. ئهڤ
ههموو بنياتا خوه ژ زمانێ لاتينى وهردگرن. لێ ب گيشتى وهكى زمانێ
رۆمانى دهێنه ناسين. كۆمهكه دن ژى، زمانێ گهرمانانه. ئهو ژى،
عالمانى، هۆلاندايى، ئينگليزى، سوێدى، نێروێجى، دانى و ئيسلاندييه. كۆما
دن ژى، زمانێ ئاريانه؛ ئهو ژى فارسى، بهلۆجى و كورمانجييه.
ل دهرڤايى فاميلا زمانێ هند -ئهورپايى وهكى ديتر گهلهك مالباتێن دن ژى
پهيدا بوونه. وهك ل ئهورۆپايێ زمانێ كۆ هونگارى، فنى، لاپۆنى و
ئهستۆنى پێ داخفن، ئهو مالباتا زمانێ فين -ئوگۆرن. زمانێ كۆ ئهفريقا پێ
داخفه، مالباتا زمانێ بانتويه. زمانێ İسرايل، ئهرهپ، ئاشوورى پێ داخفن،
مالباتا زمانێ ئارامييه. زمانێ تركى، ئازهرى، كازاكى، ماگۆلى داخفن،
زمانێ ئورال -ئالتاى ئييه.
گوهارتنا زمان
زمانزان دبێژن؛ زمان ژى وهكه سرووشتێ دهێ ڤهگوهارتن و زمان ژى، مينا
سرووشتێ خوه دگوههرينه. د گوههرتن و پێشكهفتنا زمان ده، جه و دهم و
پهيوهنديا وێ ل گهل خاكێ، خوهدان رۆلهكا مهزنه. زمان نۆلا
ئۆرگانیزمايا سرووشتێ د ناڤ رێپيڤانێن خوه ده دچه و چاڤدێريا داخوازيا
مرۆڤان ناكه.
ژ بۆ ميناك؛
ئهم ل بێرتيێن ئاژهلڤان و ب زمانێ وان يێن دهرڤايى باژێرى بنێرن؛ د
زمانێ وان ده و تێكليێن وان ده پهيڤ و تێگهه پر پێش ده نه. ههر وسا
جڤاكێن كۆ ب دهريايينه خوهدى زمانهكا جودا و جهوازن. تێگهه و پهيڤێن
كۆ پهيوهنديێن وان ب رێك دخه پر پێش ده نه.
ههر وهكى دن؛، ژيانا سۆسيۆ -پۆليتيك خوهدى هۆكارهكى سهرهكييه د
پێشكهفتنا گوهارتنا زمان ده. قۆناغا كۆ بابهتا زمان پر پێش دهيه، ئهو
قۆناغێن ئازاد، سهربخوه و بێ فشارن. قۆناغا كۆ زمانێ كوردى پر خورت
بوويه، سهردهمێ دانانا ميرنهشينيێن كوردانه. هۆزان و زانيارێن كورد ژى
د سهردهمهكه وها ده دهركهتنه.
د گوهارتنا زمان ده، كاريگهريا نهتهوا دهستههلات پر مهزنه. ميناكا
ڤێ يا ههرى بهر ب چاڤ ژى زمانێ كوردييه. وهلاتێ كوردان حهتا نها د بن
گهلهك كۆلۆنيالى و داگركهريان ده ما و ههبوونا خوه بهردهوام كر.
ئهڤ تشت د ههمان دهمێ ده داگر و كاريگهريا زمان ژى ب خوه ره ئاني. د
ئهنجاما ڤێ راستيێ ده، ئهڤرۆ د ناڤ زمانێ كوردى ده گهلهك پهيڤ و
دهنگێن بێگانه ههنه.
ميناك؛
شوونا كۆ ببێژه دهرگهه بگره يان ژى داده، قاپى قاپهمشكه.
شونا عهلى هات؟، ئالى مى هات؟.
يان ژى شونا ههگهر ههبه، ههبهسه و هتد.
ب كاريگهريا زمانێ بيانى ڤه زمانێ رهسهن دكاره بلهوته و
دهژهنهره ببه.
ل سهر زمان باندۆرا هێز و كۆمێن بيانى پر مهزنه. دهما ئهم ئهڤرۆ
نمونهيێن ڤێ راستيێ دنێرن؛ گهلهك زمانێ جڤاكان د بن فشارا نهتهوا
سهردهست ده ههليايه و زمان هاتيه ژبيركرن. د ناڤا جڤاكا كورد ده ژى
گهلهك كۆم و ئهشرهتێن هاتنه بووهوژاندن، زمانێ خوه ژ بير كرنه، يان
ژى، ژ بۆ خوه زارهكى تێنهگههشتى دروست كريه.
ههر وهكى دن، د گوهارتنا زمان ده، رۆلا زمانێ زارۆكان ژى ههيه. زارۆك
تشتێ كۆ ژ دێ و باڤێ خوه فێر دبن، ل گۆر خوه دهنگێ خوه ب لێڤ دكه و
دهينه زمان. ئهڤ دهنگ و پهيڤێن كۆ زارۆك دگوههرينه پشت ره دبه
بنياتا گوههرتنا زمان.
ههر وسا مرۆڤێن گهنج و كال و پير ژى د ههمان زمانى ده، ههمان پهيڤان
ب كار ناهينن. د ههمان كۆمێ و مالباتێ ده نه، لێ دهڤۆكێن كۆ ب كار
دهينن نه وهكه ههڤه. ئهڤ راستى د ناڤ جڤاكا كورد ده پر ب بالكێشى
خويا دبه.
پرانيا زارۆكان تيپا (ر) ب هێسانى نكارن ب لێڤ بكن. شونا كۆ ببێژن رۆڤى،
دبێژن لۆڤى ئان ژى لۆوي.
ل ههرێما سهرههدێ هندهك دهڤهر شوونا تيپا (ب)، (ڤ) يان ژى (و)
بكارتينن. ميناك؛ خهبات -خهوات، دبه -دوه، خهبهر بده–خهڤهر بده
هتد.
ل ئامهد ئێ هندهك ناڤچه شوونا تيپا (ژ) يێ (ز) يێ بكارتينن. (ئهز ژى)،
(ئهزى) هندهك دهڤهر ههنه شوونا كۆ ببێژه ديا من، دبێژه جيا من.
ل چۆلهمهرگێ ژى هندهك دهڤهر تيپا (و) يێ نكاره ب لێڤ بكه، تيپا (ر)
يێ بكار نينين، د هندهك پهيڤان ده پيتا (ب) دبه (پ). شونا (وهره)
دبێژه (ڤهره)، شوونا (كورۆ)- (كوۆ)- شونا (باڤێژه) (پاڤێژه) د
بكارانينا زمان ده، بلێڤكرنا تهوش و شاش، گوهارتنا زمان ده خوهدى هێزه
و دهێله كۆ زمان، حال و رهوشهكا دن وهربگره. گوهارتنا زمان، بلێڤكرنا
كێم و تهوش ڤه دهست پێ دكه. پشت ره دهما كۆ دهێ پهسهندكرن و
بكارانين ئێدى زمان رهنگهكى دن دستينه و ژ حالێ خوه يێ بهرێ جهوازتر
دبه.
ميناك؛
هندهك دهڤهر دبێژن (نكاره) هندهك جيه ژى دبێژن (نكانه) ئهڤ ههر دوو
پهيڤ ژى د ههمان واتهيێ ده دهێ بكارانين و هاتيه پهسهندكرن ژي. ههر
وسا (پاييز)، (پايزد)–(كا)، (جا)–(خوهزى)، (خوهزلا)- (وسا، ولۆ،
وهرگانى، وهلێ، وهها، وها) و هود. گهلهك دهڤهر ههنه هندهك
پهيڤێن ههڤبهش بكارتينن، لێ واتهيێ وان جوودانه.
میناك؛
پهيڤا “گومان” ئهڤ پهيڤ د واتهيا گشتى ده شووپههيه. لێ ل ههرێما
سهرههدێ د واتهيا هێڤيێ ده دهێته بكارانين.
پهيڤا “پۆز” ل هيندهك دهڤهران د واتهيا بێڤل ده دهێ بكارانين. لێ ل
دهڤهرا بههدينان ب واتهيا ئهندهما زايهندايى دهێ بكارانين.
پهيڤا “خر” ل دهڤهرا بههدينان د واتهيا گشتى يان ژى ههموو ده دهێته
بكارهينان، لێ ل دهڤهرێن باكور ئهڤ پهيڤ د واتهيهكى دن ده دهێته
بكارهينان يانێ ئهندامێ زايهندێيه زلام. ب ڤى ئاوايى گهلهك پهيڤێن
ههڤبهش ههنه.
د ڤێ واتهيێ ده دهما مرۆڤ ل ڤان نموونهيان دنێره، هۆكارێن گوهارتنا
زمان دنێره، ژ رهوشا زمانێ كوردى تێدگهێ. ژ بهر ڤێ چهندێ ژى زمانێ
كوردى ب پارچه و فۆرمێن جهواز ده دمينه.
گهلێ كورد ژ دهستههلاتيهكا ناڤهندى دووره، ژ ژيانهكا سۆسيالى و
پۆليتيكى لاوازه. ئهڤ خال دبن ئهگهرێن سهرهكى د گوهارتنا زمان ده و
ههر يهك دبه هۆكاراكا گرنگ ل پێش زمانهكا ههڤبهش. ئهڤ ئاريشهيا
ههنێ، ب خهباتهكا خورت ڤه دێ بهێته چارهسهركرن. ئهڤ زمان، ژ بۆ
ههبوونا گهلێ كورد نرخ و هێزا ههرى ب روومهته.
ههر كورد، د ڤێ خهباتێ ده بهرپرسياره دا خوه ب ڤى زمانى پێناسه
بكه، دڤێ مهرج و شيانێن وێ ژى بافرينه.
ههر تاكهكهسێ كورد، تێكليێن خوه يێ ژيانێ ب زمانێ داييكێ ڤه ب رێك
بخينه، ئهڤه دێ ببه مهزنترين ياديگارى ژ بۆ داييكان. حهتا نها ل دژى
ههموو فشار و ئازاران، يێ كۆ زمان پارازت و لێ خوهدى بوو، داييكێن كورد
بوون. ئهو داييكا كۆ زمان دايه مه، دڤێ سهربلند و سهرفراز به. گاڤا
دايك بهێته گوهارتن و بووهوژتن، وێ دهمێ زمان و جڤاك ژى دهێته گوهارتن و
بووهوژاندن.
ئهڤرۆ خوهندهكارێن زانكۆيان، بهرسڤهكن ژ بۆ هێڤيێن داييكان. ئهڤرۆ
ئهو خوهدى خيرهتهكا ب روومهتن ل ههمبهر بووهوژاندن و ژناڤچوونێ.
زمان ناسنامهيا جڤاكێيه. زمان كهسايهته و سامانا مرۆڤاتيێيه.
پهخشانا زمان
مرۆڤ، بهرى كۆ ببه مرۆڤ، د پر قۆناغ و پێڤاژۆيان ده دهرباس بوو، تا كۆ
خوه گهانده ئهمرازێ ئاخافتنێ كۆ ئهم ژ وێ ئهمرازێ ره دبێژن زمان.
ئهڤ قۆناغه، پێشكهتن و گوههرينێن جڤاكى يێن ههمهجور وهردگره ناڤ
خوه. ههر وها د دهربارێ زمان ده ژى پێشكهتنێن زۆر گرنگ روو دان. ب
كورتى ئهم دكارن وها ببێژن: مرۆڤ، پشتى بهرههمانينا سروشتى
تووانهكاريهك، سهربۆرهك، هێزهك وهرگرت. د ئهنجاما بهرههمداريا
سرووشتى ده، زمانهك پهيدا كر. زمان، ژ بۆ دانووستاندنا جڤاكێ يا پێوست
بوو. مرۆڤێ كۆ ل خوه دگهريا، د داويێ ده گهشته ڤێ رهوشا نوو. ئانگۆ،
سهردهمهك ههبوو جڤاك بێ زار و زمان وهكه ئاژهلان دژيان، وهك
ئاژهلان كهرى ب كهرى، ئان ژى بر برى دگهريان. ئهڤ خال، دهستنيشانا
مرۆڤبوويينێيه. د مرۆڤبوونا مرۆڤان ده زمان گرنگترين هۆكار و
تايبهتمهنديه. ب پهيدابوونا زمان ڤه، ئێدى ئهو فێربوونێن كۆ هاتنه ب
دهستڤهئهنين، ب ئاوايهكى هێسانى دههركه ناڤ ژيانا نفشێن ئايندهيێ.
ئێدى پيرهمێر و پيرهژنێن جڤاكێ سهربۆر، زانين و تێگههيشتنن خوه، ب ريا
زمان ڤه ددن زارۆك، نهڤى و نهڤيچركێن خوه. ئهڤ باباته د بهردهواميا
ژيانێ ده بوو ئهگهرێن چاند و هونهرێ. نرخ و داب و نێريتێن جڤاكێ ژ ههڤ
جودا بوون. ژيانا كۆ ژ ئاژهلان نه جهوازتر بوو ئێدى وهردگهريا سهر
ژيانهكا خوهدان سيستهم، ياسا و رێوشت. ئهڤ ياسايێن نوو جڤاك
كاتهگۆريزه كر، وهرارا وێ كر و بهر ب گهلبوويينێ ڤه بر.
وهك هاتيه دياركرن، ل جيهانێ قاسى سێ ههزار زمانێن بچوك و مهزن، مرى و
ژيايى ههيه. د ناڤا ڤان زمانان ده، ههر يهك ل گۆرى جۆگرافيا و مهرجێن
خوه رهنگ وهرگرتيه و پێشكهفتيه. تايبهتمهنديا د ناڤبهرا ڤان
زمانان ده يهك ژى ئهوه كۆ؛ ههر تشت، ل گۆر زايهندهيا جڤاكێ دهێته
بلێڤكرن. “نێر و مێ” بوونا زمانان ژ بۆ لێكۆلينهكه جڤاكێن بهر ب
نهبوونێ ڤه دچن و ژ ئاليێ سهردهستان ڤه دهێته حاشا و مهندهلكرن
بهلگه و پهيتهكه زۆر گرنگه. ژ بۆ ڤێ چهندێ، ئهو زمانێ كۆ بێهتر
پهيڤ و دهنگێن “مێ” يا ب كاريگهرن، ئاماژهيى سهردهما داييكسالاريێ
دكن. ئانگۆ ئهو زمانه يا زۆر دێرينه، درێژ دبه حهتا دهستپێكا
مرۆڤاتيێ و د دهما دايكسالاريێ ده بهرجهسته بوويه. بێهتر پهيڤ و
گۆتنێن “مێ” ڤه داگرتيه. پشتى ئهڤ رێكخراوا جڤاكێ، رێڤهبهريا خوه
دگوههرينه، دهستهلاتدارى دهربازى دهستێ مێر دبه. ب باڤكسالاريێ ڤه
پهيڤ و گۆتنێن “نێر” زمانێ جڤاكان ژى دگوههرينه. هندهك زمان ژى ههنه
ب تهنێ “نێر”ن. ئهڤ بهرهژهنگا ڤێ يهكێيه، ئهڤ جڤاكا كۆ خوهدى
زمانهكا “نێر”ه، دهما داييكسالاريێ نهژيايه و نهديتيه.
گهلهك سهدهم ههنه د دهركهفتن و پهيدابوونا زمان ده. بهرى ژيانا
نشتهجيهيێ، د ناڤبهرا مرۆڤێن قهبيله و عهشيرێ ده، زمانێن ههڤبهش و
وهكههڤ ههبوون. ئهڤ مرۆڤێن كۆ زمانهكه ههڤبهش داخفين، ژ بهر
كۆچبهرى و كۆچهريێ، زمانێ وان ژ ههڤ دوور كهت و شێوازێن جهواز
وهرگرتن. ب ڤى ئاوايى د دهنگێ پهيڤ و بێژهيان ده گوههرتنێن نوو
چێدبن، پێشدكهڤن. هندهك پهيڤ ژ ناڤ زمان دهێته ئاڤێتن و دهرخستن.
ئانگۆ، ژيان دبه ئهگهرا پهيداكرنا پهيڤێن نوو. ههر وهكى دن، د
مۆرفۆلۆژيا ههڤۆك و رستهيان ده ژى گوههرتن ههنه. ئهو جڤاكا كۆ كۆچ
كريه و چوويه جهم خاكا جڤاكهكا ديتر، ئهڤ ههر دوو جڤاك د ئاليێ زمان
ده ژ ههڤ گهلهك تشتان وهردگرن و ددن. د دهستپێكێ ده گوههرتنێن كۆ
دبوون، ب تهنێ كاريگهريهكه پر بچوك ل سهر زمانێ زكماكى دكر. لێ، ههر
كۆچهرى پێشكهت، د دهنگ، پهيڤ و گرامهرا زمان ده ژى گوههرتنێن پر
مهزن روو دان. وهكه دهێته زانين، سپانيۆلى، فرانسى، پۆرتۆگالى ژ
لاتينى، ئهنگلزى، نۆرڤهچى، سوهدى، دانى، هۆلَاندى ژى، ژ زمانێن عالمانى
يا كهڤن پهيدا بوونه. ههر وسا، ل دووڤ زمانزانێن كورد ژى، زاراڤهيێن
كوردى، فارسى ژى، ژ زاراڤهيا كوردى يا دملى پهيدا بوونه. لێ ئهڤرۆكه،
ههر يهك بوويه زمانهك سهربخوه و جهواز
زمان ههميشه دهێته گوههرتن. تشتێ ههرى گرنگ ئهوه كۆ؛ مرۆڤ وێ ل گۆرى
مهرج و رهوشا قۆناغا خوه ب رێك و پێك بينه. ب بوويهرێن جڤاكى ڤه
پهيڤێن جوودا جوودا ژى، خوه نيشان ددن و خوه دخن ناڤ فهرههنگۆكا مه.
پشتى سهردهما تهكنۆلۆژيێ ڤه پهيڤێن نوو و بكارانينا پهيڤان ده شێواز
و بانگێن نوو پهيدا بوون. وهكه كۆزمۆنۆت، لازهر، سهتالايت، فاكس،
تهلهفۆن، هتد. هندهك گۆتن و پهيڤێن ناڤنهتهوى چوونه ناڤ ههموو
زمانێن جيهانێ. ژ لايهكى دن ڤه، هندهك بهرهژهنگ و پيتێن دهستپێكێ
ڤه ژى هندهك تشت هاتنه پێناسهكرن. ژ بۆ نمونه: $، %، @، &، ئونجهف،
ئون، ئوسا، ناتۆ، تنت، تڤ و هتد.
ژن و زمان
ژن د گوههرتن و پێشخستنا نيرخێن جڤاكى و نهتهوى ده فاكتۆرێ
سهرهكييه. ژ دهستپێكا ديرۆكێ حهتا ئهڤرۆكه ئهم ڤێ گۆرانكاريێ
دبينن. ئهم دبێژن دهستپێكا ديرۆكێ و بهرى وێ. ژ بهر كۆ ديرۆك: ب
بندهستيا ژن ێ ڤه دهست پێ دكه، ژن دهێ گوههرتن. چين و تهخ د ناڤا
جڤاكێ ده پهيدا دبه و ژن رۆلا خوه يا پێشهنگيێ ددۆرينه، دبه ئالاڤێ
دهستێ جڤاكێ. ئهڤ چهنده ژى رهسهنيا ژنێ كێم دكه. لۆما ژى پێويسته
ئهڤ راستيا ژيانى خوه ببينه. ژن پێشهنگه، ئهڤه د سرووشتا ژنێ ده
ههيه. د ناڤا ههمو مرۆڤاتيێ ده ژن؛ ب ڤێ هێزا خوه يا گرنگ دهركهتيه
پێش. ههمان تشت د جيهانا ئاژهلان ده ژى ههيه. د ناڤ كهريهك پهز
ده، ههر تم يێ ژ كهريێ ره پێشهنگتيێ دكه بزنه. ئاسك ژى وسانن،
پهلاوهر وسانن. پر بالكێشه، جڤاكا مه بێهتر ئاژهلێن مێ خوهدى دكه و
ژێ حهز دكه. ژ بهر كۆ ژ نێر بێتر، مفايێ ژ يا مێ وهردگره.
پر سهيره، پهيڤا ژن و ژين يان ژى، ژن و ژيان پر نێزيكێ ههڤن. ههر
وهكى دن پهيڤا مێر و مر يان ژى، مێر و مرن د زمانێ كوردى ده ژ ههمان
ژێدهرێ پهيدا دبن. د ڤێ مژارێ ده كارێ يهكهم ئهوه كۆ، رۆلا ژنێ چيه
د پێشخستنا زمێن ده و چ ژێ دهێ خوهستن؛ ئهم ل سهر ڤان خالان راوهستن.
د زمان ده گرنگيا ئهركا ژنێ بێ گهنگهشهيه. د فێربوون و پێشخستنا
زمانێ گهل و نهتهوى ده ژن خوهندنگهها سهرهتايييه. ههر زارۆكێ كۆ
دهێ دنێ، دهستپێكێ ب زمانێ دايكێ داخفه. ئهم ژ ڤێ ره دبێژن زمانێ
زكماكي.
زمانێ كوردى ب گرانى زايهندهيهكه مێيه. گاڤا مرۆڤ ل سهر ڤێ مژارا
جوان رادوهسته، ل راستى پر تشتێن ماتمايى و بالكێش دهێ. ژ بۆ چ د زمانێ
كورمانجيێ ده هنده ئهلهمهنتێن مێ يا زێدهيه؟
ئهڤ زمان بنگههێ خوه ژ رۆژگاريا دايكسالاريێ وهردگره. يانێ زمانێ
كوردى سهردهما دهستهلاتداريا ژنێ ديتيه، يان ژى پهيدا بوويه پێش
كهتيه. لۆما ژى پهيڤ ب گرانى مێ نه. ژ پهيڤهكى دكاره پهيڤهكى دن
لێك بده. ژ ههڤ دزێن و دكهڤه رهوشهكه دن. ژ بۆ نمونه ئهم ل پهيڤا
گهرين بنێرن:
“گهرين”؛ ڤه -گهر، لێ -گهر، وهر -گهر، بهر -گهر، گهر -گهرۆك،
گهر -ينده
يان ژى پهيڤا “گرتن” ئێ بنێرن:
گرتن؛ هل -گرتن، ڤه -گرتن، را -گرتن، وهر -گرتن
ئهم دكارن ب ڤى ئاوايى بێتر ميناكان بدن. باوهرمهنديا جڤاكا كورد ژى، ل
سهر ڤێ شهنگستهيێ روو دايه. پهيڤا خوهدێ و يادێ، پر نێزيكێ ههڤن و
پهيڤهكه مێيه. خوه -دێ يان ژى خوه -دا. دهما مرۆڤ ڤهدكۆلينه
ئهنجاما دهردكهڤه پێش ئهڤه، يانێ ژ خوه دايين، ب خوه دايينێ پهيدا
بوويه. پهيڤا “دا -يێ” يان ژى “يا -دێ” ژى خوهدى ناڤهرۆكهكه وهايه.
پهيڤا “خوهزا” ژى نمونهيهكه گرنگه، ژ خوه و زاينێ لێكدده. هنگێ
ئهم دكارن وها ببێژن؛ بهرى خوهدێ بچه ژۆر ل عهردێ بوو و نه هێزهكه
ئابستراكت بوو. بهرووڤاژيێ وێ بهربچاڤ بوو و مرۆڤ ب خوه بوو. ژ مرۆڤان
ژى يا ژن بوو.
پر زمان يان ژى گهل ههنه، پێشكهتنا جڤاكێ نهژيانه. لێ، كورد نه
وسايه. د ناڤ ههموو پێڤاژۆيێن جڤاكى ده دهرباس بوونه و خوهدى
شارستانيهك دهولهمهنده. ڤێ كاراكتهرا خوه ژى، ژ ئافراندێريا ژن ئێ
وهردگره. ژ بهر ڤێ يهكێ ئهم دكارن ب ئاسانى ڤێ ببێژن؛ زمانێ كوردى
بهرههمێ ژنێيه. ژنا كورد ئهو ئافراند، پێشخست و خورت كر. لێ ئهڤرۆ
كهتيه ناڤا مهترسيا ههبوون و نهبوونێ.
ئارمانجا مه ئهوه كۆ، دا بكاربن زمانێ كوردى و رهوشا وێ يا ئهڤرۆكه
چارهسهر بكن، دڤێ ئهم ناڤێ ژنا كورد ژى د ناڤا ڤێ خهباتێ ده ببينن.
ل ڤێ دهرێ ئهم دكارن پرسهكى وها ژ خوه بكن: گهلۆ زمانێ كوردى پر
پێشكهتى و خورت بوو، ل گهل ههوقاس چهوساندن و قهدهخهيان، ديسا ژى
ههبوونا خوه دۆماند و پارازت؟ گهلۆ مرۆڤێ كورد پر وهلاتههز بوو ل چاند
و زمانێ خوه خوهدى دهركهت، نههێلا تێك بچه؟ يان گهلێ كورد ل
ههمبهر كۆلۆنياليستيێ و زۆردهستيێ ل بهر خوه دا ژ بهر ڤێ يهكه ژى
زمان و چاندا وێ ههبوونا خوه بهردهوام كر؟
ناخێر، مخابن، د ڤێ قۆناغێ ده نه زمانێ كورد ههوقاس پێشكهتيبوو، نه ژى
مرۆڤێن كورد. د پارازتن و بهردهواميا زمانێ كوردى ده، ئهگهرا سهرهكى
ژنا كورد بوو. ئهڤرۆكه جڤاكا كورد د ههبوونا ڤى زمانێ كۆ- ههر چهند
كێمه ژى- ههيه، دهيندارێ ژنا كورده. بهلێ ژنا كورد ب ئۆبژهكتيفى،
بوو پارازڤانێ زمانێ كوردي. ژنا كورد نهخوهندهوار و نهزانبوو و بيانيێ
ژيانا دهرڤايى مالێ بوو. ژنا كورد دهرنهدكهت ناڤا جڤاكێ، د ناڤا مالێ
ده ب زارۆك و كارێ مالێ ره مژوول دبوو. ئهڤ پهيوهنديا جڤاكى ژنا كورد
د ناڤا چارچۆڤهيهك تهنگ ده دهێلا. پهيوهنديا وێ ل گهل جهانا دهرڤه
نهبوو. بووهوژاندنا (ئاسيميلاسيۆن) ل سهر جڤاكا كورد دگهريا كار ل سهر
ژنا كورد نهدكر. ئاسيميلاسيۆنا سيستهما داگێركهر حهتا بهر ديوارێ
حهوشا مالێ دهات، لێ دكهت و ڤهدگهريا. ژن ژ ڤێ ئاسيميلاسيۆنێ ئيزۆله
دبوو. ب سرووشتى زارۆكێن خوه ره ب زيمانێ خوه داخفى و گۆر داب و نێريتێن
كوردهوارى ددا و دستاند. ژنا كورد رێك نهددا ئاسيميلاسيشۆنا سيستهما
كۆلۆنياليست. ژ بهر ڤێ يهكێ ئاسيميلاسيۆنا سيستهمێ و پۆليتيكايێن وى
دهاته پووچكرن، بهتالكرن. گاڤا داگێركهرى ب ڤێ چهندێ ههسيا، ب لهز و
بهز كهته ناڤا بزاڤ و ههولدانان. يهكسهر ل ههر گوند، ناڤچێ و
باژێرێن كورديستانێ دهست ب خهباتهكه نوو كر. ژ بۆ ڤێ ژى دگۆت؛ ئهم
دخوازن ژ گهلێ خوه ره خيزمهتهكه مهزن بكن و وان شيار بكن. پر باش
دهێ بيرا مه كوردێن ١٢ رهزبهرێ ديتنه و دزانن. سيستهمێ ههلمهتهكا
خوهندنێ دا دهستپێكرن. ب ناڤێ خوهندنگههێن شهڤێ (گهجه ئۆكولَار)
خوهندنگههێن عهلى (ئالى ئۆكولَار) ڤه ژنێن كورد، ژ يێ بست سالى بگره
حهتا ژنێن ههشتێ سالى بر وان خوهندنگههان و ب ڤێ پۆليتيكايێ ڤه
ئاستهنگيا ل پێشيا ئاسيميلاسيۆنا خوه يا ههرى مهزن راكر.
پشتى كهچێن كورد كهتن ناڤا ڤێ بابهليسكێ، د ژيانا كوردان ده رووپهلهك
نوو ڤهدبوو. زارۆكێن دێ و باڤان، ژ دايكێن خوه شهرم كرن و ژ باڤێ خوه
رهڤيان. ژ بۆ ببه ئاكترست ژ مالێ رهڤيان. كهته ناڤا تاريهكه بێبني.
د هێلهكى ده رێيا مهترۆپۆلێن ترك ژ كهچان ره ڤهدكر، د هێلا دن ده ژى
ب ناڤێ ئايين و يسلاميهتێ ڤه بانگ دكر مالباتان ژ بۆنا زارۆكێن خوه
خوهدى ببن. ئهڤ رهوشا پارادۆكس جڤاك دخسته ناڤا دوبهنديا و دودليان.
كهچێن كورد ب خوهن