به‌رهه‌م - نڤیسار

  سه‌یی برسی نه‌که‌...
خواندنه‌ک ره‌خنه‌یی بۆ چیرۆکا" خوه‌ چووچک ژی مه‌ دخاپینن"
 
 
 
 
 
 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

عیسا تاهر ( نڤیسه‌ر )

 

سه‌یی برسی نه‌که‌ دبت له‌قان ل ته‌ بدت

گۆتنه‌ك ـ دبت گۆتنا مه‌زنان بت ـ هه‌يه‌، دبێژت "سه‌يێ خوه‌ برسى بكه‌ دا ل دوو ته‌ بهێت".
ئه‌ڤ گۆتنه‌، ب ئاوايه‌كێ به‌ربه‌لاڤ، وه‌ك رێكه‌كا ئێكانه‌يا په‌روه‌رده‌ و سه‌ره‌ده‌ريكرنێ ب مرۆڤێ ئاستنزم رِه‌، چ ئاستێ جڤاكى، سياسى، كارگێرِى بت، دهێت كرن. هه‌تا نهۆ ژی، بياڤه‌ك مه‌زن ژ ژيانا مه‌ يا سياسى و جڤاكى گرتييه‌، رِێيه‌ك سه‌ره‌كه‌ يه‌ ژ رِێکێن كۆنترۆلكرنا يێ هه‌مبه‌ر. هه‌لبه‌ت ئه‌ڤان جوونه ‌گۆتنان، باندۆر و كارتێكرنه‌كا نه‌كێم ل سه‌ر كه‌سان هه‌يه‌، كو ببته‌ پالپشت ژ بۆ وان كه‌سان كو جوونه ‌سياسه‌ته‌كێ په‌يرِه‌و بكن كو ئاڤا خوه‌ ژ ئه‌ڤان جوونه‌ گۆتنان ڤه‌دخوت. ژ به‌ر ئه‌ڤا مه‌ گۆتى، كارێ ژێكڤه‌كرن و هلوه‌شاندن و په‌يڤاندنا ئه‌ڤان گۆتن و هه‌ڤۆكان فه‌ر و گرنگه‌ كو رِامان و پشترِامان و ده‌لاله‌تێن ئه‌وان بهێنه‌ خوياكرن و هه‌ول بهێته‌دان، هنده‌ك گۆتنێن نوو یێن كو ده‌ربرِينێ ژ رِه‌وشا نوو دكن، بهێنه‌ ئافراندن و په‌يرِه‌وكرن. ئه‌زێ هه‌ول بدم، ئه‌ڤ گۆتنا ل سه‌رى، هلبوه‌شينم و ل رِامان و پشترِامان و فه‌لسه‌فه‌ و ده‌لاله‌تێن ل پشت هه‌يين بگه‌رِم و ئاشكه‌را بكم.
ب ديتنا من، د ئه‌ڤێ گۆتنێ ده‌، سێ* ئالى هه‌نه‌، ئه‌و ژى ئه‌ڤن:
1- گۆتۆ/ شيره‌تكار/خودانسه‌ربۆر/ رِه‌وشه‌نبير.
2- سه‌/ملله‌ت/كه‌سێن بێده‌ستهه‌لات.
3- خودانێ سه‌يى/مير/ده‌ستهه‌لاتدار.
نهۆ ئه‌م دێ هه‌رسێ ئالييان شرۆڤه‌ بكن و هه‌ڤبه‌ندييێن وان ب ئێكودو رِه‌ ديار بكن.
شيره‌تكار: شيره‌تكار، خودان سه‌ربۆره‌. ئه‌زموون و سه‌ربۆره‌ك، د چاوانييا سه‌ره‌ده‌ريكرن و رِه‌فتارێ ده‌، هه‌يه‌، نه‌مازه‌ سه‌ره‌ده‌ريكرن ل گه‌ل سه‌يى/خه‌لكێ، ئانكۆ ئه‌ڤ كه‌سێ ب رِۆلێ شيره‌تكارى د ئه‌ڤێ گۆتنێ ده‌ رِادبت، ل دوو سه‌ربۆر و ئه‌زموونا خوه‌ يا كه‌سۆكى و پشتى چه‌نده‌ها ئاوايێن سه‌ره‌ده‌ريكرنێ ل گه‌ل سه‌يى ب كار ئانين، گه‌هشتييه‌ ئه‌وێ باوه‌رێ كو باشترين سه‌ره‌ده‌رى ل گه‌ل سه‌يى داكو ل دوو خودانێ خوه‌ بێت و گوهدارييا وى بكت ئه‌وه‌ كو برسى بكت.هه‌ڤۆكا خوه‌ ژى وه‌سا دارژتييه‌ كو ببته‌ هه‌ڤۆكه‌ك مه‌رجدار(جمله‌ شرگيه‌) و ب ڤێ يه‌كێ پارچه‌يا ئێكێ ژ هه‌ڤۆكێ(سه‌يێ خوه‌ برسى بكه‌)دبته‌ هه‌ڤۆكا مه‌رجدار و پارچه‌يا دويێ ژ هه‌ڤۆكێ (دا ل دوو ته‌ بێت)دبته‌ به‌رسڤ. وه‌ك تو ببێژى(ئه‌گه‌ر ته‌ سه‌يێ خوه‌ برسى كر، دێ ل دوو ته‌ ئێت) ئانكۆ ئه‌گه‌ر تو سه‌يێ خوه‌ برسى نه‌كى ل دوو ته‌ نائێت و ب ڤێ يه‌كێ پرۆسێسا برسيكرنێ بها و گرنگييا خوه‌ ژ وى ئه‌نجامى وه‌ردگرت ئه‌ڤێ ددوو رِه‌ دئێت كو ئه‌و ژى لدووهاتن و گوهداريكرنه‌، برسيكرن رِه‌واييا خوه‌ پتر ژ وێ يه‌كێ دچه‌سپينت كو هاتييه‌ ئه‌زموونكرن ئانكو دبت ئه‌ڤ شيره‌ته‌ نه‌ ژ ئه‌نجامێ هزركرنه‌ك كووره‌ به‌لكوو ژ ئه‌نجامێ ئه‌زموونه‌كێ يه‌، ئه‌ڤ ئه‌زموونه‌ ژى، ئه‌زموونه‌ك ئێكانه‌يه‌، ئه‌ڤ ئه‌زموونا ئێكانه‌، مه‌، ژ هلبژارتنان بێباردكت ژ به‌ركو ژ ساده‌ترين تێگه‌هێن هلبژارتنێ ئه‌وه‌ كو پتر ژ ئه‌زموونه‌كێ، رِێيه‌كێ،تشته‌كێ... هه‌بت. ئه‌ڤ گۆتنه‌ چو ده‌م و جهێن ده‌ستنيشانكرى ب خوه‌ ڤه‌ ناگرت و هه‌روه‌سا گه‌له‌ك هاتييه‌ گۆتن و دوباره‌كرن و ژ به‌ر هندێ ژى دبته‌ گۆتنه‌ك ره‌ها و نيڤپيرۆز، ژ به‌ركو ژ ميكانيزمێن چێكرنا ده‌قێ پيرۆز:ده‌م و جه تێده‌ نه‌بن و گه‌له‌ك بێته‌ گۆتن و دوباره‌كرن. ده‌مێ ده‌ق بێ ده‌م و جه بت،دبته‌ ده‌قه‌ك- وه‌ك باوه‌رپێكه‌رێن وى دبێژن- بۆ هه‌موو ده‌م و جه و مرۆڤان ب كێر دئێت، چو ده‌ليڤه‌يێ نادته‌ كه‌سه‌ك دى، سه‌ربۆره‌ك دى، خوه‌ نيشا مه‌ بدت و رِاستييا پرۆسه‌يا هلبژارتنێ نيشا مه‌ بدت و هۆشمه‌ندييێ بۆ مه‌ چێبكت كو ژ بلى ئاوايێ برسيكرنێ هنده‌ك ئاوايێن دى: مرۆڤانيتر، دلۆڤانيتر هه‌نه‌ كو مرۆڤ سه‌ره‌ده‌رييێ ل گه‌ل يێ دى بكت. شيره‌تكارى ژ مه‌ دڤێت ئه‌م ملكه‌چ و پێبه‌ندى شيره‌تا وى بن و وه‌ك سه‌ربۆره‌ك پيرۆز و ئێكانه‌سه‌ربۆر سه‌ره‌ده‌رييێ پێرِه‌ بكن. شيره‌تكار وه‌ك ميكياڤيلى دئێته‌ پێشچاڤ (ئارمانج رِێ و ئاوايان دورست دكت) ئارمانج: سه‌/خه‌لك ملكه‌چ و گوهدارى حاكم/ده‌ستهه‌لاتێ بن. رِێ و ئاوا: برسيكرنه‌. يا گرنگ ئه‌وه‌ ئارمانج ب جه بێت، نه‌ گرنگه‌ ئاوايێ بجهئينانێ هۆڤانه‌ بت، نه‌مرۆڤانه‌ بت. ئه‌ڤ سياسه‌تا برسيكرنێ ـ خوه‌ ل گه‌ل گيانه‌وه‌ران ژى بت ـ سياسه‌ته‌ك هۆڤانه‌يه‌ و د جيهانا مه‌ يا ئه‌ڤرۆ ده‌، ژ هه‌ره‌سهێنانێ پێڤه‌تر نائينت.
سه‌: سه‌، د ڤێ گۆتنێ ده‌، نه‌ئاماده‌يه‌. ئاخاڤتن ئاراسته‌ى وى ئائێت كرن، ناڤێ وى خوه‌سه‌ر، جودا، سه‌ربخوه‌ نائێت**به‌لكو ل گه‌ل جهناڤه‌كى (خوه‌) دئێت، ئانكو هه‌بوونا ناڤێ سه‌يى ب هه‌بوونا وى جهناڤى ڤه‌ به‌نده‌، ئه‌ڤ جهناڤه‌ هه‌بوونێ ب سه‌يى ڤه‌ دبه‌خشت. سه‌، ل ڤێ ده‌رێ، وه‌ك تشته‌ك، ملكه‌ك هاتييه‌ خوياكرن، هه‌بوونا خوه‌ وه‌ك گيانداره‌ك ئازاد و سه‌ربخوه‌، ژ ده‌ست داييه‌. ده‌مێ مرۆڤ، وه‌ك ملك، كه‌لوپه‌ل بێته‌ به‌رجه‌سته‌كرن نه‌ وه‌ك گيانداره‌ك خودان كه‌ساتييه‌ك ئازاد و سه‌ربخوه‌، هينگێ مرۆڤى چو بها نامينت و هه‌ر كاره‌كێ توند و نه‌مرۆڤانه‌ ژى ل سه‌ر مرۆڤى بێت كرنێ، ل جه‌م گرۆپه‌كا مرۆڤان، ره‌وايييا خوه‌ هه‌يه‌. ئه‌ڤ سه‌يه‌/ميلله‌ته‌ ل به‌ر نه‌خشه‌ وپلانه‌كێيه‌ كو ئارمانج ژێ گوهدارييا ده‌ستهه‌لاتێ بكت و رێ و ئاوا ژى برسيكرنه‌. ئه‌ڤه‌ ژى وێ يه‌كێ دگه‌هينت كو هه‌ڤركييه‌ك دژوار د ناڤبه‌را سه‌يى و (خوه‌) ده‌ هه‌يه‌. سه‌يى دڤێت ژ وێ كونترۆلا دژوارا ده‌ستهه‌لاتێ ده‌ركه‌ڤت و ده‌ستهه‌لاتێ ژى دڤێت ئه‌وێ بزاڤێ هه‌ڤسار بكت و پتر كونترۆلێ ل سه‌ر سه‌يى بكت.سياسه‌تا ده‌ستهه‌لاتێ به‌رانبه‌ر سه‌يى دياره‌ ئه‌و ژى برسيكرنه‌ لێ سياسه‌تا سه‌يى به‌رانبه‌ر خودانێ خوه‌، نه‌دياره‌.
مير/خودانێ سه‌يى: هه‌رچه‌نده‌، خودانێ سه‌يى، د ڤێ گۆتنێ ده‌، جهه‌ك سه‌ره‌كه‌ هه‌يه‌ و ئاخڤتن، هه‌موو، ژ بۆ وى هاتييه‌ ئاراسته‌كرن، به‌لكوو گۆتن ب خوه‌ ژى، ژ به‌ر وى هاتييه‌ دارژتن، لێ ل گه‌ل ڤێ گرنگييا هه‌ يا مه‌زن، ئه‌وى چو گرنگى به‌لكو هه‌بوون ،بێ هه‌بوونا سه‌يى د ناڤ گۆتنێ ده‌، نينه‌!! ده‌مێ مه‌ په‌يڤا (سه‌) شرۆڤه‌كرى بۆ مه‌ بێبهايييا سه‌يى دياربوو، ل ڤێ ده‌رێ ده‌مێ ئه‌م باسێ خودانێ سه‌يى دكن ژ نوو بها و گرنگييا سه‌يى خويا دبت ژ به‌ركو سه‌ و خودانێ خوه‌ رِۆلێ هه‌ڤدژان دبينن، هه‌ڤدژ ژى ب ئێكودو دئێنه‌ ناسكرن. بها و گرنگييا سه‌يى وى ده‌مى ديار دبت هه‌كه‌ر ئه‌م ناڤێ وى رِاكن، وى ده‌مى ژى (خوه‌)يێ چو رامانا خوه‌ نابت ژ به‌ركو ئه‌م نزانن ئه‌و (خوه‌)يه‌ دێ يا كێ بت ئانكو بێ (سه‌) ئه‌و (خوه‌)يه‌ دێ بته‌ خوه‌ يا كێ؟ ب رِامانه‌ك دى، سه‌/ميلله‌ت نه‌بت ده‌ستهه‌لات (مير) نابت ژ به‌ركو دێ ده‌ستهه‌لات ل سه‌ر كێ ئێته‌ سه‌پاندن؟ هه‌رچه‌نده‌، مير، د ڤێ گۆتنێ ده‌، رِازيبوون يان نه‌رِازيبوونا خوه‌ ل سه‌ر شيره‌تێ ديار نه‌كرييه‌، لێ مه‌نتقێ گۆتنێ بياڤه‌كى ڤه‌دكت كو مرۆڤ بشێت ببێژت كو جوونه‌ قايلبوونه‌ك هه‌يه‌ ژ به‌ركو مير بێده‌نگه‌ و بێده‌نگى ژى جوونه‌قايلبوونه‌كه‌. مير به‌رانبه‌رى شيره‌تكارى ساده‌ و ساكاره‌، نه‌ خوه‌دى ئه‌زموون و سه‌ربۆره‌، چو سه‌ربۆرێن دى، نه‌ ديتنه‌، نه‌ بهيستنه‌، له‌و مه‌جبووره‌ خوه‌ بدته‌ ده‌ستێ شيره‌تكارى. شيره‌تكار خودان سه‌ربۆره‌، سه‌ربۆر ژى ئانكو زانين، ئانكو جوونه‌كێ ده‌ستهه‌لاتێ ئه‌و ژى ده‌ستهه‌لاتا مه‌عرفييه‌. ل ڤێ ده‌رێ فه‌ره‌ ئه‌م هه‌ڤبه‌ركرنه‌كێ د ناڤبه‌را ده‌ستهه‌لاتا سياسى (ده‌ستهه‌لاتا مير) ى و ده‌ستهه‌لاتا مه‌عرفى (ده‌ستهه‌لاتا شيره‌تكار/رِه‌وشه‌نبيرى)ى ده‌ بكن كا كى ژ ڤان هه‌ردو ده‌ستهه‌لاتان، د ڤێ گۆتنێ ده‌، زالتره‌. ده‌ستهه‌لاتا شيره‌تكارى ژ سه‌ربۆرا وى، ژ زانينا وى دزێت، ئانكو پالپشت و شه‌نگسته‌يێ ده‌ستهه‌لاتا وى زانينه‌ و دبت ئه‌ڤ زانينا وى ئه‌نجامێ سه‌ربۆره‌ك پراكتيكى بت يان ژى ژ ئه‌نجامێ تێهزرين د ديرۆك و سه‌ربۆرێن ده‌وربه‌ران ده‌ بت. ده‌ستهه‌لاتا ميرى ژ هێز و ئابۆرێ يه‌ ، هێزا ميرى پتر وه‌ك هێزه‌ك نووگهاى ده‌ستهه‌لاتا سياسى خويا دبت ژ به‌ر هندێ پێويستى ب شيره‌تان هه‌يه‌. هه‌كه‌ر ئه‌م بپرسن : كى ژ ئه‌ڤان ده‌ستهه‌لاتان ب هێزتره‌؟ دبت هه‌بن ببێژن: ده‌ستهه‌لاتا ميرى ب هێزتره‌، لێ هه‌كه‌ر مرۆڤ، ته‌نێ، د چارچووڤه‌يێ ڤێ گۆتنێ ده‌، هه‌مان پرسيارێ بكت، به‌رسڤ دێ چاوا بت؟ ب ديتنا من ، ده‌ستهه‌لاتا شيره‌تكار/رِه‌وشه‌نبيرى (ده‌ستهه‌لاتا مه‌عرفى) ژ ده‌ستهه‌لاتا ميرى(ده‌ستهه‌لاتا سياسى) ب هێزتره‌. د ڤێ گۆتنێ ده‌، ئاخڤتن ئاخڤتنا شيره‌تكارييه‌ و مير وه‌ك شاگردان گوهدارييا وى دكت، ئانكو مير، د ڤێ كێليكێ ده‌، مه‌جبووره‌ خوه‌ بۆ ده‌ستهه‌لاتا شيره‌تكارى بچه‌مينت.د ڤێ گۆتنێ ده‌، دو ده‌ستهه‌لات و دو دووچوون هه‌نه‌:ده‌ستهه‌لاتا شيره‌تكار/رِه‌وشه‌نبيرى كو مير ل دوو دچت و ده‌ستهه‌لاتا ميرى كو دڤێت سه‌/ميلله‌ت ل دوو بچت.
تشتێ مايى ئه‌م ببێژن ئه‌ڤه‌: سه‌يێ جاران وه‌ك خوه‌ نه‌مايه‌، ميرێ جاران ژى به‌ره‌به‌ره‌ يێ دچته‌ د مه‌زبه‌لخانه‌يا ديرۆكێ ده‌، يا گرنگ ئه‌وه‌ ئه‌م دژى ئه‌ڤان شيره‌تكار/رِه‌وشه‌نبيران رِابوه‌ستن و شيره‌ته‌ك نوو ل ميرى بكن و ب ده‌نگه‌ك بلند ببێژنێ: سه‌يى برسى نه‌كه‌، دبت له‌قان ل ته‌ بدت.
ده‌همه‌ن:
* ئه‌ڤ هه‌ڤۆكه‌، وێ چه‌ندێ ژى دگه‌هينت كو دبت ته‌نێ دو ئالى د ڤێ هه‌ڤۆكێ ده‌ هه‌بن ئه‌و ژى: سه‌ و خودانى سه‌يى. ب وێ رِامانێ كو ئه‌ڤ هه‌ڤۆكه‌، گۆتنا ئێكێ بت كو ته‌نێ بۆ خوه‌ ڤه‌دگێرِت، لێ د هه‌مان ده‌م ده‌، ئه‌م دشێن وێ چه‌ندێ ژێ ببن كو سێ ئالى نه‌.
** هه‌رچه‌نده‌ ناڤێ سه‌يى ل پێشييا ڤێ گۆتنێ دئێت كو دبت ژ ره‌خه‌كى ڤه‌ ده‌لاله‌تا گرنگى و گرانبهاييێ بدت، لێ پشتى شرۆڤه‌كرنێ ديار دبت كو ئه‌ڤه‌ جوونه‌ فێلبازييه‌كه‌ ئاخڤتن ل مرۆڤى دكت، ده‌مێ ژ ره‌خه‌كى ڤه‌، بهاى ددته‌ تشتان و ژ ره‌خه‌ك دى ڤه‌، بێبها دكت.

پرتووک