|

(ئهم) يێن خاپاندى
خواندنهك د چيرِۆكا (خۆ چويچك ژى مه دخاپينن)(1) يا
چيرِۆكنڤيس يونس ئهحمهد
ب
ديتنا من،دهقێ ئافراندى، چ ئهدهبى بت يان هزرى... ل بهر خواندنێن
جوداجودا ڤهكرييه. نه ب وێ رِامانێ تهنێ كو ههر يهك ژ مه خواندنهك
نهگوهۆرِ ژ بۆ دهقهكێ دهستنيشانكرى ههيه، بهلكوو ههتا وێ رِادهيێ
ژى كو دبت ههر يهك ژ مه خواندنێن جوداجودا بۆ ههمان دهقى د دهمێن ژێك
جودا ده، يان د سهروبهرێن دهروونييێن جوداجودا ده ههبن. ب رِامانهك
دى، دبت خواندنا من يا ئهڤرۆ بۆ دهقهكێ دكم، ژ يا سالهك دى يان ههر
يهكهيهك دى يا دهمى بۆ ههمان دهقى جودا بت، يان خواندنا مرۆڤى د
سهروبهرهكێ دهروونى يێ دهستنيشانكرى ده، ژ يێ سهروبهرهكێ دى يێ
دهروونى جودا بت. دبت ئهڤه ئهگهرێ وێ چهندێ بت كو دهقێن ئافراندى،
ههموو دهم و زهمانان، خواندنێن جوداجودا ژێرِه دهێنه كرن و ب وێ
يهكێ، ژييێ وان دهقان نووژهن دبت و جارهك دى خوه د همبێزا مه ده
دبينن. ل پهى ڤێ ديتنێ, رِامانا ههر دهقهكێ ژ ئالێ نڤيسهرى ڤه نهيێ
قالبدايی يه و ههر خواندنهكا ژ ديتنا نڤيسهرى جودا، نه خواندنهك
بێرِامانه. ئهز دبينم، نڤيسهرێ دهقى، دهمێ خواندنهكا جودا ژ خواندنا
خوه دخوينت، جارهك دى و ب ئاوايهك دى، خوه و دهقێ خوه ناس دكت. ب
كورتى: ئهگهر ئهم ديتن و رِاو و بۆچوونێن جوداجودايێن سياسى و هزرى
قهبوول بكن، دڤێ ئهم ديتنێن جوداجودا بۆ دهقى، پتر قهبوول و ههمبێز
بكن. دبت ئهڤ ديتنا ڤهكرى بۆ دهقى، ڤهژهنا واقعێ سياسى و جڤاكى يێ
جيهانى بت، ئهڤێ رِژدييێ ل سهر وهرگرتنا رِايا بهرانبهر دكت.
خواندنا من بۆ ڤێ چيرِۆكێ(خۆ چويچك ژى مه دخاپينن) خواندنهكا ڤهكرييه،
د چو قالبێن مهزههبيێن رِهخنهيى ده چارچووڤه نهكرييه. ئهڤه ژى وێ
يهكێ ناگههينت كو من شارهزايى د ههموو يان د گهلهك مهزههبێن
رِهخنهيى ده ههيه. ئهز دبينم، چارچووڤهكرنا خواندنێ د يهك
مهزههبى ده، دبت بارگرانى و جوونهقهيدهكێ بۆ مرۆڤى و دهقى چێبكت.
ناڤهنيشان:
ناڤهنيشانێ هه بابهتهكى، ههتا رِادهيهكێ، دهربرِينهك
يهكسهره ژ ناڤهرۆكا بابهتى، دهرگهههكه مرۆڤ پێ بچته د ناڤ
ئاڤاهييێ دهقى ده. لێ رِۆلێ سهرهكه و يێ ههرهگرنگێ كو ناڤهنيشان پێ
رِادبت، جوداييكرنه. ب ناڤدانانێ، جيهانا تاكهيييێ، جيهانا تايبهتييێ،
دهست پێ دكت. ئهم ناڤان ل تشت و كهسان دكن داكو ئهم وان ژێك جودا بكن،
دا كو تايبهتى و تاكهيييا خوه ورگرن، دا د ناڤ گشتيياتييێ ده نه حهلن
و نه بوهژن. ژ بهر ئهڤێ گرنگييا ناڤهنيشانى ههيى، ئهم دێ ژ
ناڤهنيشانى دهست پێ بكن.
ئهز ڤهناشێرم، من چهند هزرا خوه د ناڤهنيشانێ ڤێ چيرِۆكێ ده (خۆ
چويچك ژى مه دخاپينن) دكر، من پتر ههست ب ترس و تێكدانهك دهروونى دكر.
ئهز دبێژم (ئهز) ژ بهركو من ههست دكر، ئهز ژى (ئهز)هكم ژ وێ (مه)يێ
ئهڤا د ناڤ ناڤهنيشانى ده، ئهڤ مه يه ئهڤا من و ته و ههر
كهسهكێ زمانێ كوردى دزانت، دگرت.
(ئهم) يان (مه)، ههردو جهناڤێ كهسێ ئێكێ نه، د حالهتێ كۆمێ ده،
ئهڤ (مه)يه د مهترسيهك مهزن ده يه ژ بهركو د خاپاندنهك
بهردهوام و رِهها ده يه.(ئهم) د ڤێ ههڤۆكێ ده، ئهڤا ب ئاوايێ
رِاستييهك رِهها هاتييه دارِژتن، ژ ههموو سيما و ساخلهتێن پۆزهتيڤ
هاتييه رِووتكرن. ئهڤێ ههڤۆكێ تهنێ يهك ساخلهتا نێگهتيڤ داييه پال
(مه)، ئهو ژى خاپاندنه. ئهڤا (يێن) دى ل (مه) دكن وه ل مه
دكن تهنێ ئهم ب رِۆلێ بهركارى رِابن و (يێن) دى ب رِۆلێ بكهرى رِادبن.
ب رِامانهك دى، (ئهم) ل ڤێ دهرێ ب كێر چو ناهێن ژ هندێ پێڤهتر كو ئهم
بهێنه خاپاندن. ههبوونا (مه) تهنێ ژ بهر وێ چهندێ يه داكو ژ ئالێ
(يێن) دى ڤه بهێنه خاپاندن. (ئهم) رِوويێ دى نه يێ ب كارێ خاپاندنێ
رِادبت. ههكهر (ئهم) نههێن خاپاندن (يێن) دى ژى پهسنا خاپينۆكى
وهرناگرت. ئهڤ خاپاندنا (ئهم) تێده، خاپاندنهكا ساده و دهمدهمى
نينه بهلكوو كوور و بهرفرههه و ژ ئالێ دهمى ژى ڤه، ههر سێ دهمان
يێ (بۆرى، نهۆ، دهێت) ب خوه ڤه دگرت. ئهڤێن ئهڤ خاپاندنه هۆسا
بهردهوام و رِهها كرى هندهك ئالاڤێن زمانى نه، ئهو ژى ئهڤن:
خۆ(2)
: يا ژ من ڤه (خۆ) د ڤێ ههڤۆكێ ده، وهك تيپهك پێوهند(حرف عگف) ل
كاره، ههر وهكوو ئهم ببێژن: ههموو مه دخاپينن خوه چووچك ژى. ئانكوو
ل ڤێ دهرێ (خۆ) كريارا خاپاندنێ نادته پال چووچكان ب تهنێ، بهلكوو
ددته پال (يێن) دى ژى. ئهڤ (خۆ)يه ئالييێن ب كريارا خاپاندنێ رِادبن
بهرفرههتر و مهزنتر لێ دكت و ههر كهسهكێ ژ دهرڤهى (مه) ڤهدگرت.
زێدهبارى وێ چهندێ ، يا ژ من ڤه، (خۆ) ل ڤێ دهرێ ب رۆلێ دوپاتييێ ژى
رادبت، ژ بهركو ئهم دشێن ژ ناڤ وێ ههڤۆكێ راكن و ژێببن بێ كو ههڤۆك
واتايا خوه ژ دهست بدت. ئهم دشێن ببێژن: چووچك ژى مه دخاپينن.
ژى:
ئهو ژى ژ تيپێن پێوهنده. وهك ئهم دزانن، تێپا پێوهند كارى ددته پال
پتر ژ ئالييهكى. دهمێ ئهم دبێژن: خوه چووچك ژى مه دخاپينن، ئانكو ژ
بلى چووچكان ژى هندهك ئاليێن دى ژى ههنه ب رۆل و كارێ خاپاندنێ رادبن و
هۆسا (ژى) كريارا خاپاندنێ بهرفههتر لێدكت و ژ چووچكان دهرباس دبت بۆ
ئاليين دى.
د:
ئهڤ (د) يه، نيشان و ئالاڤێ كارێ نهبۆرێ بهردهوامه. ئهڤ ئالاڤه ژى
پشكداريێ د بهرفرههكرن و كووركرنا كريارا خاپاندنێ ده دكت. ئهڤ (د)يه
ئهڤێ خاپاندنێ بهردهوام و رهها دكت. رهههندێن كوور ژ خاپاندنێ ب خوه
ڤه دگرت. ئهڤ (د)يه دهمێ بۆرى و نهۆ و يێ دهێت، ههر سێيان دگرت. ئانكو
(ئهم) ب درێژيا ههبوونا خوه، چ دهمێ بۆرى، چ يێ نهۆ، چ يێ دهێت، ژ
ئاليێ (يێ دى)ڤه ئهم دئێن خاپاندن و چ دهمێن دى، نهبهرچاڤن (ئهم)
تێده قورتال ببن.
زێدهبارى وان ئالاڤێن زمانى يێن ئهڤ خاپاندنه وهسا بهردهوام و رهها
كرى، ههلبژارتنا گياندارهكێ وهكى چووچكێ كو ب كريارا خاپاندنێ رابت،
ئێكجار كريارا خاپاندنێ كوور و مهزن كرييه كو رهههندێن وێ بهر ب
مهودايێن گهلهك ب ترس بچت و ئێدى چو هيڤى و ئاوات ژ (ئهم) رِه نهمينت
كو دهمهكێ ژ كريارا خاپاندنێ رزگاربت.
چووچك
ل دهڤ مه، نيشانا سڤكى و بچووكى و كێمئاقلى يه. چووچك ئهو گياندارهيه
ئهڤا ب سانههى دكهڤته تهپكان، ئهوه ئهڤا ژ مامكان دترست و نهوێرت
خوه نێزيكى درامهتى چاندى بكت(3). دهمێ گياندارهكێ هۆسا بچووك و
بێئاقل، ئهڤێ هۆ ب سانههى ب مامكان بێته خاپاندن، ههكهر ئهڤه بشێت
(مه) بخاپينت،ئانكو ههر كهسهك و ههر تشتهك دكارت (مه) بخاپينت،
ئهڤه وێ چهندێ دگههينت كو خاپاندنا ل (مه) دئێت كرن خاپاندنهك
دوجاركى يه(مركب)ه. ههروهسا وێ چهندێ دگههينت كو (مه) چو شيانێن
بهرگريێ نينن، ل ڤێ دهرێ ژى شيانێن لهشى نهگرنگن ژ بهركو ههكهر
(مه) شيانێن هزرى نهبن و (ئهم) نزانن ئهم دئێنه خاپاندن ئهمێ چاوا
بشێن بهرگريێ ژ خوه بكن؟ ب پهيڤهك دى (ئهم) ژ ئاليێ شيانێن عهقلى
ڤه، ژ ڤێ گياندارا بچووك و بێفام كێمترن. و ب ڤێ يهكێ، چووچك ژى،
ئاليكاريا وان ئالاڤێن زمانى دكت كو (ئهم) پتر د بازنهيهكێ ههتا
ههتايى يێ خاپاندنێ ده بن و چو جاران ژێ دهرنهكهڤن.
ب
كورتى: (ئهم) د ((خۆ چويچك ژى مه دخاپينن))ده، (ئهم)هكه چو هێز و
شيان نينه، ههبوونا وێ، تنێ د خاپاندنێ ده بهرجهسته دبت، بهركاره
نه بكهره، ژ ئالييێ ههموويان ڤه دهێته خاپاندن. ئهڤ خاپاندنه،
خاپاندنهك رهها و بهردهوامه. مه راوهستيانهك دى ژى ژ بۆ
ناڤهنيشانان ههيه، لێ پشتى ئهم د ناڤ ئاڤاهييێ دهقى ده دچن.
بوويهرا ههرهگرنگ، رِاستييا بێگومان
بوويهرا ههرهگرنگ، ئهڤا ئاڤاهييێ چيرِۆكێ پێكدهينت: دادانا رِهفهكا
چووچكانه د ناڤ حهوشا مالهكێ / خێزانهكێ ده. ئهڤ بوويهره(دادانا
رِهفا چووچكان) ل پهى هندهك بيروباوهرێن كهڤنێن مللهتێ كورد،
نيشانهكه ژ بۆ هاتنا مێهڤانان(4). ژ بهركو ئهڤێ خێزانێ، باوهرى ب وێ
چهندێ ههيه، رِادبن ب بهرههڤكرنا خوارنێ ژ بۆ وى مێهڤانى، ئهڤێ
چووچكان مزگينييا هاتنا وى ژ بۆ خێزانێ گههاندى. پشتى خوهبهرههڤكرنهك
باش، مێهڤان ديار نابت و ناهێت. ل ڤێ دهرێ، دادانا رِهفا چووچكان وهك
ئهگهر(سبب) و هاتنا مێهڤانى وهك دهرئهنجام (نتيجه) هاتييه دهرههى
كرن. فهيلهسۆف و هزرڤانان، ههڤبهندييا ل ناڤبهرا دو بوويهرێن كو ل
دوو يهكرِه دهێن كو دبێژنه يا يهكێ ئهگهر و يا دويێ دهرئهنجام،
وهسا دديتن كو ههڤبهندييهك پێدڤيييه،ئانكو بوويهرا دويێ(دهرئهنجام)
ژ هوندرێ بوويهرا يهكێ(ئهگهر) دهردكهڤت، ئانكو ههكهر بوويهرا
يهكێ نهبت يا دويێ ژى نابت، بێ كو ل سهر ڤێ ههڤبهندييێ رِابوهستن و
ماهييهتا وێ شرۆڤهبكن. ئهڤ گرنگييا ههنێ ب تێگههێ (سبب)ى، ژ ئهنجامێ
وى ديتنا ميكانيكى بوو بۆ گهردوونى، كو ههموو مينا ئاموورهتهك مهزنه
و ههموو پارچهيێن ب ههڤرِه گرێدايينه. ئهڤێ يهكێ دێڤيد هيۆم
(1711ـ1776) پالدا كو ب شرۆڤهكرنهك فهلسهفى رِاببت و ماهييهتا وێ
ههڤبهندييێ شرۆڤهبكت. هيۆم گههشته وێ باوهرييێ كو موستهحيله
ههڤبهندييهك حهتمى د ناڤبهرا بوويهرێن سروشتى ده و دهرئهنجامێن وێ
ده ههبت. رِاسته ئهم بوويهرهكێ ب (ئهگهر) و يهكێ ب (دهرئهنجام)
ناڤدكن، لێ ئهڤه وێ چهندێ ناگههينت كو هێزهكا ڤهشارتى د بوويهرا
يهكێ ده يه ب چێكرنا بوويهرا دويێ رِادبت، و تشتێ ئهڤ يهكه د مێشكێ
خهلكێ ده چهسپاندى تنێ هاتنا دو يوويهرانه ل پهى ههڤدو، ب بۆرينا
دهمى خهلكێ وهسا هزركرييه كو بوويهرا دويێ ژ بوويهرا يهكێ
چێبوويه(5). مه گۆت د ڤێ چيرِۆكێ ده، دادانا چووچكان ل حهوشا مالێ وهك
(ئهگهر) و هاتنا مێهڤانان وهك (دهرئهنجام) هاتييه دانان،
ههرچهنده، بوويهرا دويێ ژ بوويهرێن سروشتى ناهێته هژمارتن بهلكو
بوويهرهك جڤاكييه و بوويهرێن جڤاكى بياڤێ حتمييهتێ ناهێلت، لێ ئهڤه
وهك رِاستييهك بێگومان و نه قابلى چو پرسيارێن گومانكى هاتييه
بهرجهستهكرن. گرنگييا ڤێ بوويهرێ(دادانا چووچكان) ل دهڤ ئهندامێن ڤێ
خێزانێ، د وێ چهندێ ده ئاشكهرا دبت، دهمێ سهروبهرێ ههر يهك ژ
ئهندامان، د دهمێ بوويهرێ ده، ب هوورى، دهێته وێنهكرن:
((چاخێ
ئهز پهيت دا دهرگههى ل دويڤ خۆ هێلم، د وێ گهها كورت و هوير دا
رِهفهكا چويچكا د حهوشا مه دا داددان و بهرددانه ويچ ويچێ)).
((...ئهز ل بهر دهرازينكێ بووم)).
((ئهز
ڤهجنقيم، ماوهكێ كورت مامه ل بهندا مهندههۆشيێ)).
((دهيكا من ئێكهمين كهس بوو ژ خێزانێ دهنگێ تهر و نازك بهيستى)).
((ئامان ژ دهستێ دهيكا من ڤهرهستن)).
((بابێ
من گاڤهكا وى ل ژۆرڤه بوو و يا دى ژ نوى دانابوو ژ دهرڤه... بابێ من
وهكى مرۆڤهكى ل ژێر پێلێن خهونێ ل دۆر خۆ زڤرى)).
((برايێ من ژ بن نڤينكا خوه ههلاڤێت)).
ئهڤ
پهسنا رِهوشا ههر يهك ژ ئهندامێن خێزانێ د دهمێ بوويهرێ ده، نيشانا
گرنگييا بوويهرێ يه ل دهڤ وان، ههلبهت ئهڤێ بوويهرێ هند گرنگييا
خوه نابت ههكهر بوويهرا دويێ ل پى نههێت، ئهو ژى هاتنا مێهڤانييه.
ئانكو گرنگييا بوويهرا يهكێ ژ بوويهرا دويێ دهێت. وهسا دياره كو ئهڤ
باوهرييه ل دهڤ ڤێ خێزانێ، رِاستييهك بێگومانه و د نههشێ ئهندامێن
ڤێ خێزانێ ده چهسپيايى و جهگيره. ئهڤ باوهرييا هۆ موكوم و بێگومان،
ئهندامێن ڤێ خێزانێ پالددت، بێ نهخشهكێشان و پلانهك پێشوهخت،
بههڤرِه كۆمببن، ههر وهكو تو بێژى، ئهڤه دهمهكه درێژه ئهڤ
خێزانه ل بهندا ڤى مێهڤانى نه، مێهڤانهكه خوهبهرههڤكرنهك باش بۆ
دڤێت.
:((ب
سهرپلى ... بێ نهخشهكێش ئهم خرِبووين، راوهستيان بهرامبهر ئێك و دوو
و ل چاڤێن ههڤ نێرِين)). ههروهسا دهمێ دهيك مزگينييا هاتنا مێهڤانى ب
ئهندامێن خێزانێ رِه دگههينت، كهس ژ ئهندامێن خێزانێ گهنگهشهيێ ل
سهر رِاستى يان نهرِاستييا وێ چهندێ ناكت، ههر وهكو رِاستييهك
بێگومانه، تنێ پرسيار دكن، كا مێهڤان كييه، ئانكو هاتنا وى، مسۆگهره،
تنێ ئارێشه ئهوه كا كييه.
:((ئهسهح ئهڤرۆ مێهڤانهك دێ بۆ مه هێت...ئهڤ مزگينييه د گهل چويچكا
يا هنارتى.
بابێ
من پرسى؟
ـ دێ
كى بيتن؟
مه ژى
گۆت:
ـ دێ
كى بيتن؟
دهيكا
من گۆت:
فهره
پێشوازيكا ههژى بۆ وى دانين.
بابێ
من دووباره كر:
ـ دێ
كى بيتن؟ )).
ئهڤ
باوهرييه ب هاتنا مێهڤانى پتر رۆهن و ئاشكرا دبت، دهمێ ئهڤ خێزانه ب
كارێ خوهبهرههڤكرنێ ژ بۆ هاتنا وى رِادبن.
:((بهرى نيڤرۆ تهكليفهكا بهرفرهه مه ئامهدهكربوو ژ ههمى رهنگ و
بێهن و تاما)).
((وهك
تيمهكى مه كارێ خۆ پێكئينا، ئۆده، حهوش، دهرازينك مه شويشتن، مه
گولاڤ ل ههمى رِهخا رِهشاند. شهمالك ههلكرن، مه ديوار و قولاچ
خهملاندن)).
چووچك و خاپاندن
ئهم
كريارا خاپاندنێ،ددن پال وى ئالييێ ئهڤێ كو رِێككهڤتنهك د گهل مرۆڤى
ههبت، لێ پشتى دهمهكێ پێ نهكت، يان هزرهك باش ژ ئالييهكى بكت و پشتى
دهمهكى ئهو ئالييه ل دوو وێ باوهرييێ نهبت، يان يهك ئاخڤتنهكێ،
سۆزهكێ د گهل مرۆڤى بدت و پشتى دهمهكى لێڤهببت. ههلبهت ههر دهم
ئالييێ ب كريارا خاپاندنێ رادبت، بێ بهرچاڤوهرگرتنا بهايێن ئهخلاقى،
ئالييهكه شيانێن عهقلى و ژيراتييێ ژ ئالييێ يهكێ ب هێزترن، ئانكو يێ
ئێكێ ـ يێ دهێته خاپاندن ـ ساويلكهيه و يێ دويێ ب ئاقله. د ڤێ چيرۆكێ
ده وهك بۆ مه دياربوويى چووچك و ئالييهك دى ـ كو ڤهگێرێ چيرِۆكێ
ئاشكهرا نهكرييه ـ ب كريارا خاپاندنێ رِابووينه، پرسيار ل ڤێ دهرێ
ئهڤهيه: ئهرێ رِاسته چووچك ب ڤێ كريارێ رابووينه؟ وهك ئهم ڤێ
چيرِۆكێ دخوونن ئهم چو رێككهڤتنان د ناڤبهرا ئهندامێن خێزانێ و چووچكان
ده نابين كو چ دهمێ ئهو هاتن و د ناڤا حهوشا وان ده دادان دێ مێهڤان
بۆ وان هێت، تنێ ئهڤه باوهرييهكه ل دهڤ ئهندامێن ڤێ خێزانێ و
چووچكان چ پهيوهندى ب وێ چهندێ ڤه نينه، ما دهم هۆسايه بۆچى ئهمێ
كريارا خاپاندنێ بدن پال چووچكان؟ ئهرێ ژ ڤێ چهندێ ئاشكرا نابت كو تنێ
گونههباركرنا چووچكان ب كريارا خاپاندنێ، ڤهشارتنا ئالييهك دييه كو
ڤهگێرێ چيرِۆكێ نهڤيايه/نهوێرايه ئاشكرا بكت؟! ههكهر مهسهله
هۆسابت ئهرێ ئهو ئالييه كييه و بۆچى هاتييه ڤهشارتن؟
دهيك، دهستههلات، خاپاندن
ئهڤ
چيرۆكه، ل سهر زمانێ كهسێ يهكێ يێ تاك (ئهز) كو يهك ژ ئهندامێن
خێزانێيه هاتييه ڤهگێران زێدهبارى دهيك و باب و برايهكى.
كهسايهتييا ژ ههموويان ب سهنگتر و سهرنجرِاكێشتر كو دهستههلاتهك
مهزن ل سهر ههموو ئهندامێن خێزانێ ههيه، كهسايهتييا دهيكێيه. د
ڤێ چيرِۆكێ ده، دهيكێ دهستههلاتهك مهزن ههيه، دهستههلات ژى وهك
ئهم دزانن ژ هێزێ دهێت، چ هێزا لهشى بت يان هێزا پارهيى بت يان هێزا
مهعرفى بت يان...
ئهرێ
دهيكێ چ هێز ههيه كو ڤێ دهستههلاتێ بۆ چێدكت؟ يا ژ من ڤه، ئهڤ
دهستههلاتا وێ، دهستههلاتهك مهعرفييه. دهيكه ئهڤا ئهگهرێ
دادانا چووچكان د ناڤ حهوشا مالێ ده ددت خوياكرن، ئهندامێن دى ههستدكن
كو هاتنا چووچكان نه بوويهرهك نۆرماله لێ ئهو ب دورستى نوزانن كا چ ل
پهى ڤێ بوويهرێ ههيه. ههروهسا دهيكه ئهڤا فهرمانان ددت ئهندامێن
دى يێن خێزانێ كو ههر يهك ب كارێ خوه رِابت.
((دهيكا من ب باوهريهك موكوم ئاخڤت:ـ ئهسهح ئهڤرۆ مێڤانهك دێ بۆ مه
هێت، و دا باوهريا مه قايمتر لێ بكهتن گۆتى:ـ ئهڤ مزگينيه د گهل
چويچكا يا هنارتى)).
((دێ
هێتن، من باوهره مه ناهێليتن د ڤێ بێزاريێ دا)).
:((ئهم شهپلين وهك سهرخۆشا ل دۆر ئێك زڤرين، دهنگێ دهيكا من ئهم ژ
ڤێ ئالۆزيێ قورتالكرين، بروسيێن فرمانا ل دويڤ ئێك هاتن ڤهدان..)).
ههرچهنده، فهرمان، د پارچهيا بۆرى ده، داييه پال بكهرێ نهديار، لێ
ژ سياقێ وێ دياره كو ئهو فهرمان، فهرمانێن دهيكێ نه. رِاسته پهسنا
ئهڤان فهرمانان ب برووسييێ، دهلالهتا لهزاتييێ ددت، لێ د ههمان دهم
ده، دهلالهتا خورتى و دژوارى و دهستههلاتا دهيكێ ژى ددت، ژ بهركو
برووسى ب لهزه و د ههمان دهم ده، ههر تشتهكێ لێبدت دێ سوژت.
ئهڤ
دهستههلاتا دهيكێ ههيى، وهك مه گۆتى، ژ دهستههلاتا وێ يا
مهعرفييه، ژ بهركو د چيرِۆكێ ده، ئهم ب چو تشتان ناحهسن كو دهيك پێ
دخورت ژ بلى زانينا بۆ جۆره مهعرفهيهكێ كو ئهندامێن دى نوزانن يان ب
دورستى نوزانن، ئهڤه ژى وێ رِاستييێ دوپات دكت كو مهعرفه
دهستههلاته. ئهڤ معرفهيا دهيكێ ههيى، د چارچووڤهيێ بيروباوهرێن
كهڤن ده يه(هاتنا چووچكان نيشانا هاتنا مێهڤانايه). ئانكو، ل ڤێ دهرێ،
دهيك ب ئهركێ بهلاڤكرن و قاييمكرنا بيروباوهرێن كهڤن رِادبت و ل پهى
وێ مهعرفهيێ، دهستههلاتا خوه ل سهر ئهندامێن خێزانێ دسهپينت. ب ڤێ
يهكێ، دهيكه وان بيروباوهران، جارهك دن،د ميشكێ خێزانا خوه ده
دچهسپينت. ل ڤان پارچهيێن دهێن بنێرِه، كا چاوا دهيك، هيڤييان د دلێ
خێزانا خوه ده دچينت كو پشتى دادانا چووچكان د حهوشا مالێ ده، هاتنا
مێهڤانى مسۆگهره.
:((دێ
ئێتن.. دارا خهونا، ئهوا ب ئۆمێدێن ڤێ مالێ وهراربووى ئهڤرۆ دێ فيقيێ
خۆ دهتن. ئهم ل سهر مهرهما وێ هلبووين. دهنگێ وێ ئهم تێگههاندين كو
ئهركهكێ ناياب دكهفته سهر مه)). دهمێ جيرانێن وان سڤكاتييێ ب
خوهئامادهكرنا وان ژ بۆ هاتنا مێهڤانى دكن، دهيكه بهرسڤا وان ددت.
:((ب
تامسارى و سڤكاتى پرسين:
ـ
ئهڤه چ قهوميه؟ دهيكا من بهرسڤ دا:
ـ ما
هوين نزانن؟
ـ نۆ!!
ـ
ئهڤرۆ چويچكا مزگينى ل حهوشا مه دا گێراند)).
ل ڤێ
دهرێ، پرسيارهك ههيه: ئهرێ دهيكێ چاوا هۆسا، ب سانههى، شيا
ئهندامێن خێزانا خوه قايل بكت و باوهرييێ بۆ چێبكت كو هاتنا چووچكان
نيشانه بۆ هاتنا مێهڤانى، و ل پهى وێ چهندێ ههموو بهێنه خاپاندن؟ ب
ديتنا من، چيرِۆك دو ئهگهران ددت دهستێ مه:
1ـ
ئهڤ بيروباوهره (هاتنا چووچكان نيشانا هاتنا مێهڤانانه) د نههشێ
ئهندامێن ئهڤێ خێزانێ ده ههيه، و تنێ تشتێ دهيكێ كرى ژ نههشێ وان
ئانييه دهر و د هشێ وان ده خوهجهكرييه، ژ بهر وێ چهندێ ژى، دهمێ
چووچك د حهوشێ ده داددن ، يهكسهر ههموو ئهندامێن خێزانێ كۆم دبن.
ئهڤ كۆمبوونه نيشانا وێ چهندێيه كو بوويهر گرنگه و تشتهك د
دوورِيه.
2ـ
سهروبهرێ دهروونى يێ ڤێ خێزانێ: دهمێ مرۆڤ ڤێ چيرِۆكێ دخوونت، ههست
دكت كو ئهڤ خێزانه پێدڤييهك مهزن ب هاتنا مێهڤانهكى ههيه(6). ب
پهيڤهك دى، مرۆڤ ههست دكت، ئهڤ خێزانه د سهروبهرهكێ نهئاسايى يێ
دهروونى ده يه، د سيستهمهكێ رِووتينى و پهنگيايى ده دژيت و گوهارتنا
ڤى سيستهمى تنێ ب هاتنا مێهڤانهكى يه. بخوونه:((جارا
ئێكێ يه گهف ل سيستهما ژيانا مه دهێتهكرن، كهيف خۆشى...كهنيێن
زهلال، لێبۆرينى، د ناڤ مه دا پهيدا دبن)). ههروهها ئاوايێ
چاڤهرێكرنا مێهڤانى، وهسا خويا دكت كو هاتنا مێهڤانى نه ههما پێدڤييهك
ههرهۆيه بهلكو پێدڤييهك ههرهگرنگه:((ههستێن مه ب دهمژمێرێ ڤه
مانه ههلاويستى، دهرگههێ حهوشێ مه هێلا ڤهكرى. بابێ من رِاوهستيا ل
بهر دهرگههى، چاڤێن وى ل رێيێ، ئهز چوومه سهربانى بۆ زێرهڤانيا
رِێكێ)). ئهڤ پێدڤييا وان يا مهزن ب هاتنا مێهڤانهكى، وه ل وان كرييه
كو ههر تشتێ وێ ئۆمێدێ ب جهبينت، ههر زوو باوهرييێ پێ بينن.
جارهك دى ناڤهنيشان
خواندنا مه ژ بۆ ڤێ چيرِۆكێ، ئهم گههاندنه وێ رِاستييێ كو يێ ب كارێ
خاپاندنێ رِابوويى نه چووچكن، بهلكو دهيكه كو ئهو ژى ب هندهك
بيروباوهرێن كهڤن هاتييه خاپاندن. ناڤهنيشانێ چيرِۆكێ، كريارا خاپاندنێ
داييه پال چووچكان. ههلبهت ئهڤ ناڤهنيشانه ژ ئالييێ ڤهگێرێ چيرِۆكێ
ڤه هاتييه دانان، پشتى چيرِۆكێ ب داوى دهينت. ئانكو ئهو گههشتييه وێ
باوهرێ كو چووچكن (ئهم) خاپاندين. ههكهر ئهم ژى باوهرێ ب وێ چهندى
بينن كو ب راستى چووچكن ب كريارا خاپاندتێ رِابوويين، دڤيا ناڤهنيشان ب ڤى
ئاوايى دارِژتبا: چووچكان ئهم خاپاندن، ئهڤ ناڤهنيشانه و ب ڤێ
دارِژتنێ كريارا خاپاندنێ تنێ ددت پال چووچكان و ههروهسا تنێ دهمێ بۆرى
دهستنيشان دكت، ئانكو ههردو دهمێن دى(نهۆ، يێ دهێت)ڤهناگرت. لێ
ناڤهنيشانێ چيرِۆكێ، وهك مه ل پێشييێ دياركرى، تنێ چووچك ب كريارا
خاپاندنێ رِانابن، ههروهسا ههر سێ دهمان(بۆرى، نهۆ، يێ دهێت) ب خوه
ڤه دگرت ئانكو خاپاندن رِهها و بهرفرهه و بهردهوامه. پرسيار ل ڤێ
دهرێ ئهڤه: ئهرێ ئهو چ ئهگهره چيرِۆكڤهگێرِ پالدايى كو
ناڤهنيشانهكێ هۆسا دانت؟ ب پهيڤهك دى، چما چيرِۆكڤهگێرى ئاماژهيهك
نهپهنى داييه پتر ژ ئالييهكى كو ب كريارا خاپاندنێ رِابوويين ئهو ژى ب
كار ئانينا ههردو ئالاڤێن زمانى(خۆ)و (ژى) بێ كو ب ئاوايهك ئاشكهرا
دهستنيشان بكت؟
يا ژ
من ڤه، بێ كو مرۆڤ ژ چارچووڤهيێ چيرِۆكێ دهركهڤت، دێ ببێژت: ئهگهرێ
چيرِۆكڤهگێرِ پالدايى ئهڤى ناڤهنيشانى دانت، ترسه ژ دهستههلاتا
دهيكێ، و ل پهى وێ دهستههلاتا بيروباروهرێن كهڤن. چيرِۆكڤهگێرِى
نهوێريايه ب ئاشكهرايى ببێژت، دهيكێ ئهم خاپاندن، تنێ چووچك
ئاشكهراكرينه و ب ئاوايهك ڤهشارتى و مژهوى ئاماژه داييه ئالييهك
دى. ههكهر ئهم بپرسن كا ئهگهرێ ڤێ ترسێ چييه، يا ژ من ڤه، تنێ
دهستههلاتا بيروباوهرێن كهڤنه، ئهڤ بيروباوهرێن ئهڤ
خێزانه/مللهته چاڤگرتى كرى و نهشياى خوه ژ وان بيروباوهرێن كهڤن
رِزگاربكت و ههر ژ بهر هندێ ژى(ئهم) دهێنه خاپاندن. ل داوييێ ئهز
دبێژم ههكهر (ئهم) بوێرن ناڤهنيشانهك دى بۆ ڤێ چيرِۆكێ دابرِێژن، دڤێت
هۆسا بهێته دارِژتن: بيروباوهرێن كهڤن مه دخاپينن.
دههمهن و پهراوێز
1ـ
چيرِۆكهكه ژ كۆمهلا چيرِۆكێن (لێ لێ وهسۆ).
2ـ ل
ڤێ دهرێ ههكهر (خوه) ل شوونا (خۆ) هاتبا ب كارئانين باشتربوو، ژ بهركو
(خوه) وهك دهنگ، بۆ گوهێ مرۆڤى ب هێزتره و ڤێ رِاستييێ ژى (رِاستييا
|