به‌رهه‌م - نڤیسار

  سه‌یی برسی نه‌که‌...
خواندنه‌ک ره‌خنه‌یی بۆ چیرۆکا" خوه‌ چووچک ژی مه‌ دخاپینن"
 
 
 
 
 
 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

عیسا تاهر ( نڤیسه‌ر )

 

(ئه‌م) يێن خاپاندى

خواندنه‌ك د چيرِۆكا (خۆ چويچك ژى مه‌ دخاپينن)(1) يا چيرِۆكنڤيس يونس ئه‌حمه‌د

ب ديتنا من،ده‌قێ ئافراندى، چ ئه‌ده‌بى بت يان هزرى... ل به‌ر خواندنێن جوداجودا ڤه‌كرييه‌. نه‌ ب وێ رِامانێ ته‌نێ كو هه‌ر يه‌ك ژ مه‌ خواندنه‌ك نه‌گوهۆرِ ژ بۆ ده‌قه‌كێ ده‌ستنيشانكرى هه‌يه‌، به‌لكوو هه‌تا وێ رِاده‌يێ ژى كو دبت هه‌ر يه‌ك ژ مه‌ خواندنێن جوداجودا بۆ هه‌مان ده‌قى د ده‌مێن ژێك جودا ده‌، يان د سه‌روبه‌رێن ده‌روونييێن جوداجودا ده‌ هه‌بن. ب رِامانه‌ك دى، دبت خواندنا من يا ئه‌ڤرۆ بۆ ده‌قه‌كێ دكم، ژ يا ساله‌ك دى يان هه‌ر يه‌كه‌يه‌ك دى يا ده‌مى بۆ هه‌مان ده‌قى جودا بت، يان خواندنا مرۆڤى د سه‌روبه‌ره‌كێ ده‌روونى يێ ده‌ستنيشانكرى ده‌، ژ يێ سه‌روبه‌ره‌كێ دى يێ ده‌روونى جودا بت. دبت ئه‌ڤه‌ ئه‌گه‌رێ وێ چه‌ندێ بت كو ده‌قێن ئافراندى، هه‌موو ده‌م و زه‌مانان، خواندنێن جوداجودا ژێرِه‌ دهێنه‌ كرن و ب وێ يه‌كێ، ژييێ وان ده‌قان نووژه‌ن دبت و جاره‌ك دى خوه‌ د همبێزا مه‌ ده‌ دبينن. ل په‌ى ڤێ ديتنێ, رِامانا هه‌ر ده‌قه‌كێ ژ ئالێ نڤيسه‌رى ڤه‌ نه‌يێ قالبدايی يه‌ و هه‌ر خواندنه‌كا ژ ديتنا نڤيسه‌رى جودا، نه‌ خواندنه‌ك بێرِامانه‌. ئه‌ز دبينم، نڤيسه‌رێ ده‌قى، ده‌مێ خواندنه‌كا جودا ژ خواندنا خوه‌ دخوينت، جاره‌ك دى و ب ئاوايه‌ك دى، خوه‌ و ده‌قێ خوه‌ ناس دكت. ب كورتى: ئه‌گه‌ر ئه‌م ديتن و رِاو و بۆچوونێن جوداجودايێن سياسى و هزرى قه‌بوول بكن، دڤێ ئه‌م ديتنێن جوداجودا بۆ ده‌قى، پتر قه‌بوول و هه‌مبێز بكن. دبت ئه‌ڤ ديتنا ڤه‌كرى بۆ ده‌قى، ڤه‌ژه‌نا واقعێ سياسى و جڤاكى يێ جيهانى بت، ئه‌ڤێ رِژدييێ  ل سه‌ر وه‌رگرتنا رِايا به‌رانبه‌ر دكت.

     خواندنا من بۆ ڤێ چيرِۆكێ(خۆ چويچك ژى مه‌ دخاپينن) خواندنه‌كا ڤه‌كرييه‌، د چو قالبێن مه‌زهه‌بيێن رِه‌خنه‌يى ده‌ چارچووڤه‌ نه‌كرييه‌. ئه‌ڤه‌ ژى وێ يه‌كێ ناگه‌هينت كو من شاره‌زايى د هه‌موو يان د گه‌له‌ك مه‌زهه‌بێن رِه‌خنه‌يى ده‌ هه‌يه‌. ئه‌ز دبينم، چارچووڤه‌كرنا خواندنێ د يه‌ك مه‌زهه‌بى ده‌، دبت بارگرانى و جوونه‌قه‌يده‌كێ بۆ مرۆڤى و ده‌قى چێبكت.

 

 ناڤه‌نيشان: ناڤه‌نيشانێ هه‌ بابه‌ته‌كى، هه‌تا رِاده‌يه‌كێ، ده‌ربرِينه‌ك يه‌كسه‌ره‌ ژ ناڤه‌رۆكا بابه‌تى، ده‌رگه‌هه‌كه‌ مرۆڤ پێ بچته‌ د ناڤ ئاڤاهييێ ده‌قى ده‌. لێ رِۆلێ سه‌ره‌كه‌ و يێ هه‌ره‌گرنگێ كو ناڤه‌نيشان پێ رِادبت، جوداييكرنه‌. ب ناڤدانانێ، جيهانا تاكه‌يييێ، جيهانا تايبه‌تييێ، ده‌ست پێ دكت. ئه‌م ناڤان ل تشت و كه‌سان دكن داكو ئه‌م وان ژێك جودا بكن، دا كو تايبه‌تى و تاكه‌يييا خوه‌ ورگرن، دا د ناڤ گشتيياتييێ ده‌ نه‌ حه‌لن و نه‌ بوهژن. ژ به‌ر ئه‌ڤێ گرنگييا ناڤه‌نيشانى هه‌يى، ئه‌م دێ ژ ناڤه‌نيشانى ده‌ست پێ بكن.

 

    ئه‌ز ڤه‌ناشێرم، من چه‌ند هزرا خوه‌ د ناڤه‌نيشانێ ڤێ چيرِۆكێ ده‌ (خۆ چويچك ژى مه‌ دخاپينن) دكر، من پتر هه‌ست ب ترس و تێكدانه‌ك ده‌روونى دكر. ئه‌ز دبێژم (ئه‌ز) ژ به‌ركو من هه‌ست دكر، ئه‌ز ژى (ئه‌ز)ه‌كم ژ وێ (مه‌)يێ ئه‌ڤا د ناڤ ناڤه‌نيشانى ده‌، ئه‌ڤ مه‌ يه‌  ئه‌ڤا من و ته‌ و هه‌ر كه‌سه‌كێ زمانێ كوردى دزانت، دگرت.

 

 (ئه‌م) يان (مه‌)، هه‌ردو جهناڤێ كه‌سێ ئێكێ نه‌، د حاله‌تێ كۆمێ ده‌، ئه‌ڤ (مه‌)يه‌ د مه‌ترسيه‌ك مه‌زن ده‌ يه‌ ژ به‌ركو د خاپاندنه‌ك به‌رده‌وام و رِه‌ها ده‌ يه‌.(ئه‌م) د ڤێ هه‌ڤۆكێ ده‌، ئه‌ڤا ب ئاوايێ رِاستييه‌ك رِه‌ها هاتييه‌ دارِژتن، ژ هه‌موو سيما و ساخله‌تێن پۆزه‌تيڤ هاتييه‌ رِووتكرن. ئه‌ڤێ هه‌ڤۆكێ ته‌نێ يه‌ك ساخله‌تا نێگه‌تيڤ داييه‌ پال (مه‌)، ئه‌و ژى خاپاندنه‌. ئه‌ڤا (يێن) دى ل (مه‌) دكن وه‌ ل مه‌ دكن ته‌نێ ئه‌م ب رِۆلێ به‌ركارى رِابن و (يێن) دى ب رِۆلێ بكه‌رى رِادبن. ب رِامانه‌ك دى، (ئه‌م) ل ڤێ ده‌رێ ب كێر چو ناهێن ژ هندێ پێڤه‌تر كو ئه‌م بهێنه‌ خاپاندن. هه‌بوونا (مه‌) ته‌نێ ژ به‌ر وێ چه‌ندێ يه‌ داكو ژ ئالێ (يێن) دى ڤه‌ بهێنه‌ خاپاندن. (ئه‌م) رِوويێ دى نه‌ يێ ب كارێ خاپاندنێ رِادبت. هه‌كه‌ر (ئه‌م) نه‌هێن خاپاندن (يێن) دى ژى په‌سنا خاپينۆكى وه‌رناگرت. ئه‌ڤ خاپاندنا (ئه‌م) تێده‌، خاپاندنه‌كا ساده‌ و ده‌مده‌مى نينه‌ به‌لكوو كوور و به‌رفره‌هه‌ و ژ ئالێ ده‌مى ژى ڤه‌، هه‌ر سێ ده‌مان يێ (بۆرى، نهۆ، دهێت) ب خوه‌ ڤه‌ دگرت. ئه‌ڤێن ئه‌ڤ خاپاندنه‌ هۆسا به‌رده‌وام و رِه‌ها كرى هنده‌ك ئالاڤێن زمانى نه‌، ئه‌و ژى ئه‌ڤن:

 

خۆ(2) : يا ژ من ڤه‌ (خۆ) د ڤێ هه‌ڤۆكێ ده‌، وه‌ك تيپه‌ك پێوه‌ند(حرف عگف) ل كاره‌، هه‌ر وه‌كوو ئه‌م ببێژن: هه‌موو مه‌ دخاپينن خوه‌ چووچك ژى. ئانكوو ل ڤێ ده‌رێ (خۆ) كريارا خاپاندنێ نادته‌ پال چووچكان ب ته‌نێ، به‌لكوو ددته‌ پال (يێن) دى ژى. ئه‌ڤ (خۆ)يه‌ ئالييێن ب كريارا خاپاندنێ رِادبن به‌رفره‌هتر و مه‌زنتر لێ دكت و هه‌ر كه‌سه‌كێ ژ ده‌رڤه‌ى (مه‌) ڤه‌دگرت. زێده‌بارى وێ چه‌ندێ ، يا ژ من ڤه‌، (خۆ) ل ڤێ ده‌رێ ب رۆلێ دوپاتييێ ژى رادبت، ژ به‌ركو ئه‌م دشێن ژ ناڤ وێ هه‌ڤۆكێ راكن و ژێببن بێ كو هه‌ڤۆك واتايا خوه‌ ژ ده‌ست بدت. ئه‌م دشێن ببێژن: چووچك ژى مه‌ دخاپينن.

 

ژى: ئه‌و ژى ژ تيپێن پێوه‌نده‌. وه‌ك ئه‌م دزانن، تێپا پێوه‌ند كارى ددته‌ پال پتر ژ ئالييه‌كى. ده‌مێ ئه‌م دبێژن: خوه‌ چووچك ژى مه‌ دخاپينن، ئانكو ژ بلى چووچكان ژى هنده‌ك ئاليێن دى ژى هه‌نه‌ ب رۆل و كارێ خاپاندنێ رادبن و هۆسا (ژى) كريارا خاپاندنێ به‌رفه‌هتر لێدكت و ژ چووچكان ده‌رباس دبت بۆ ئاليين دى.

 

د: ئه‌ڤ (د) يه‌، نيشان و ئالاڤێ كارێ نه‌بۆرێ به‌رده‌وامه‌. ئه‌ڤ ئالاڤه‌ ژى پشكداريێ د به‌رفره‌هكرن و كووركرنا كريارا خاپاندنێ ده‌ دكت. ئه‌ڤ (د)يه‌ ئه‌ڤێ خاپاندنێ به‌رده‌وام و ره‌ها دكت. ره‌هه‌ندێن كوور ژ خاپاندنێ ب خوه‌ ڤه‌ دگرت. ئه‌ڤ (د)يه‌ ده‌مێ بۆرى و نهۆ و يێ دهێت، هه‌ر سێيان دگرت. ئانكو (ئه‌م) ب درێژيا هه‌بوونا خوه‌، چ ده‌مێ بۆرى، چ يێ نهۆ، چ يێ دهێت، ژ ئاليێ (يێ دى)ڤه‌ ئه‌م دئێن خاپاندن و چ ده‌مێن دى، نه‌به‌رچاڤن (ئه‌م) تێده‌ قورتال ببن.

 

زێده‌بارى وان ئالاڤێن زمانى يێن ئه‌ڤ خاپاندنه‌ وه‌سا به‌رده‌وام و ره‌ها كرى، هه‌لبژارتنا گيانداره‌كێ وه‌كى چووچكێ كو ب كريارا خاپاندنێ رابت، ئێكجار كريارا خاپاندنێ كوور و مه‌زن كرييه‌ كو ره‌هه‌ندێن وێ به‌ر ب مه‌ودايێن گه‌له‌ك ب ترس بچت و ئێدى چو هيڤى و ئاوات ژ (ئه‌م) رِه‌ نه‌مينت كو ده‌مه‌كێ ژ كريارا خاپاندنێ رزگاربت.

چووچك ل ده‌ڤ مه‌، نيشانا سڤكى و بچووكى و كێمئاقلى يه‌. چووچك ئه‌و گيانداره‌يه‌ ئه‌ڤا ب سانه‌هى دكه‌ڤته‌ ته‌پكان، ئه‌وه‌ ئه‌ڤا ژ مامكان دترست و نه‌وێرت خوه‌ نێزيكى درامه‌تى چاندى بكت(3). ده‌مێ گيانداره‌كێ هۆسا بچووك و بێئاقل، ئه‌ڤێ هۆ ب سانه‌هى ب مامكان بێته‌ خاپاندن، هه‌كه‌ر ئه‌ڤه‌ بشێت (مه‌) بخاپينت،ئانكو هه‌ر كه‌سه‌ك و هه‌ر تشته‌ك دكارت (مه‌) بخاپينت، ئه‌ڤه‌ وێ چه‌ندێ دگه‌هينت كو خاپاندنا ل (مه‌) دئێت كرن خاپاندنه‌ك دوجاركى يه‌(مركب)ه‌. هه‌روه‌سا وێ چه‌ندێ دگه‌هينت كو (مه‌) چو شيانێن به‌رگريێ نينن، ل ڤێ ده‌رێ ژى شيانێن له‌شى نه‌گرنگن ژ به‌ركو هه‌كه‌ر (مه‌) شيانێن هزرى نه‌بن و (ئه‌م) نزانن ئه‌م دئێنه‌ خاپاندن ئه‌مێ چاوا بشێن به‌رگريێ ژ خوه‌ بكن؟ ب په‌يڤه‌ك دى (ئه‌م) ژ ئاليێ شيانێن عه‌قلى ڤه‌، ژ ڤێ گياندارا بچووك و بێفام كێمترن. و ب ڤێ يه‌كێ، چووچك ژى، ئاليكاريا وان ئالاڤێن زمانى دكت كو (ئه‌م) پتر د بازنه‌يه‌كێ هه‌تا هه‌تايى يێ خاپاندنێ ده‌ بن و چو جاران ژێ ده‌رنه‌كه‌ڤن.

 

ب كورتى:  (ئه‌م) د ((خۆ چويچك ژى مه‌ دخاپينن))ده‌، (ئه‌م)ه‌كه‌ چو هێز و شيان نينه‌، هه‌بوونا وێ، تنێ د خاپاندنێ ده‌ به‌رجه‌سته‌ دبت، به‌ركاره‌ نه‌ بكه‌ره‌، ژ ئالييێ هه‌موويان ڤه‌ دهێته‌ خاپاندن. ئه‌ڤ خاپاندنه‌، خاپاندنه‌ك ره‌ها و به‌رده‌وامه‌. مه‌ راوه‌ستيانه‌ك دى ژى ژ بۆ ناڤه‌نيشانان هه‌يه‌، لێ پشتى ئه‌م د ناڤ ئاڤاهييێ ده‌قى ده‌ دچن.

 

بوويه‌را هه‌ره‌گرنگ، رِاستييا بێگومان

بوويه‌را هه‌ره‌گرنگ، ئه‌ڤا ئاڤاهييێ چيرِۆكێ پێكدهينت: دادانا رِه‌فه‌كا چووچكانه‌ د ناڤ حه‌وشا ماله‌كێ / خێزانه‌كێ ده‌. ئه‌ڤ بوويه‌ره‌(دادانا رِه‌فا چووچكان) ل په‌ى هنده‌ك بيروباوه‌رێن كه‌ڤنێن ملله‌تێ كورد، نيشانه‌كه‌ ژ بۆ هاتنا مێهڤانان(4). ژ به‌ركو ئه‌ڤێ خێزانێ، باوه‌رى ب وێ چه‌ندێ هه‌يه‌، رِادبن ب به‌رهه‌ڤكرنا خوارنێ ژ بۆ وى مێهڤانى، ئه‌ڤێ چووچكان مزگينييا هاتنا وى ژ بۆ خێزانێ گه‌هاندى. پشتى خوه‌به‌رهه‌ڤكرنه‌ك باش، مێهڤان ديار نابت و ناهێت. ل ڤێ ده‌رێ، دادانا رِه‌فا چووچكان وه‌ك ئه‌گه‌ر(سبب) و هاتنا مێهڤانى وه‌ك ده‌رئه‌نجام (نتيجه‌) هاتييه‌ ده‌ره‌هى كرن. فه‌يله‌سۆف و هزرڤانان، هه‌ڤبه‌ندييا ل ناڤبه‌را دو بوويه‌رێن كو ل دوو يه‌كرِه‌ دهێن كو دبێژنه‌ يا يه‌كێ ئه‌گه‌ر و يا دويێ ده‌رئه‌نجام، وه‌سا دديتن كو هه‌ڤبه‌ندييه‌ك پێدڤيييه‌،ئانكو بوويه‌را دويێ(ده‌رئه‌نجام) ژ هوندرێ بوويه‌را يه‌كێ(ئه‌گه‌ر) ده‌ردكه‌ڤت، ئانكو هه‌كه‌ر بوويه‌را يه‌كێ نه‌بت يا دويێ ژى نابت، بێ كو ل سه‌ر ڤێ هه‌ڤبه‌ندييێ رِابوه‌ستن و ماهييه‌تا وێ شرۆڤه‌بكن. ئه‌ڤ گرنگييا هه‌نێ ب تێگه‌هێ (سبب)ى، ژ ئه‌نجامێ وى ديتنا ميكانيكى بوو بۆ گه‌ردوونى، كو هه‌موو مينا ئامووره‌ته‌ك مه‌زنه‌ و هه‌موو پارچه‌يێن ب هه‌ڤرِه‌ گرێدايينه‌. ئه‌ڤێ يه‌كێ دێڤيد هيۆم (1711ـ1776) پالدا كو ب شرۆڤه‌كرنه‌ك فه‌لسه‌فى رِاببت و ماهييه‌تا وێ هه‌ڤبه‌ندييێ شرۆڤه‌بكت. هيۆم گه‌هشته‌ وێ باوه‌رييێ كو موسته‌حيله‌ هه‌ڤبه‌ندييه‌ك حه‌تمى د ناڤبه‌را بوويه‌رێن سروشتى ده‌ و ده‌رئه‌نجامێن وێ ده‌ هه‌بت. رِاسته‌ ئه‌م بوويه‌ره‌كێ ب (ئه‌گه‌ر) و يه‌كێ ب (ده‌رئه‌نجام) ناڤدكن، لێ ئه‌ڤه‌ وێ چه‌ندێ ناگه‌هينت كو هێزه‌كا ڤه‌شارتى د بوويه‌را يه‌كێ ده‌ يه‌ ب چێكرنا بوويه‌را دويێ رِادبت، و تشتێ ئه‌ڤ يه‌كه‌ د مێشكێ خه‌لكێ ده‌ چه‌سپاندى تنێ هاتنا دو يوويه‌رانه‌ ل په‌ى هه‌ڤدو، ب بۆرينا ده‌مى خه‌لكێ وه‌سا هزركرييه‌ كو بوويه‌را دويێ ژ بوويه‌را يه‌كێ چێبوويه‌(5). مه‌ گۆت د ڤێ چيرِۆكێ ده‌، دادانا چووچكان ل حه‌وشا مالێ وه‌ك (ئه‌گه‌ر) و هاتنا مێهڤانان وه‌ك (ده‌رئه‌نجام) هاتييه‌ دانان، هه‌رچه‌نده‌، بوويه‌را دويێ ژ بوويه‌رێن سروشتى ناهێته‌ هژمارتن به‌لكو بوويه‌ره‌ك جڤاكييه‌ و بوويه‌رێن جڤاكى بياڤێ حتمييه‌تێ ناهێلت، لێ ئه‌ڤه‌ وه‌ك رِاستييه‌ك بێگومان و نه‌ قابلى چو پرسيارێن گومانكى هاتييه‌ به‌رجه‌سته‌كرن. گرنگييا ڤێ بوويه‌رێ(دادانا چووچكان) ل ده‌ڤ ئه‌ندامێن ڤێ خێزانێ، د وێ چه‌ندێ ده‌ ئاشكه‌را دبت، ده‌مێ سه‌روبه‌رێ هه‌ر يه‌ك ژ ئه‌ندامان، د ده‌مێ بوويه‌رێ ده‌، ب هوورى، دهێته‌ وێنه‌كرن:

((چاخێ ئه‌ز په‌يت دا ده‌رگه‌هى ل دويڤ خۆ هێلم، د وێ گه‌ها كورت و هوير دا رِه‌فه‌كا چويچكا د حه‌وشا مه‌ دا داددان و به‌رددانه‌ ويچ ويچێ)).

((...ئه‌ز ل به‌ر ده‌رازينكێ بووم)).

((ئه‌ز ڤه‌جنقيم، ماوه‌كێ كورت مامه‌ ل به‌ندا مه‌نده‌هۆشيێ)).

((ده‌يكا من ئێكه‌مين كه‌س بوو ژ خێزانێ ده‌نگێ ته‌ر و نازك بهيستى)).

((ئامان ژ ده‌ستێ ده‌يكا من ڤه‌ره‌ستن)).

((بابێ من گاڤه‌كا وى ل ژۆرڤه‌ بوو و يا دى ژ نوى دانابوو ژ ده‌رڤه‌... بابێ من وه‌كى مرۆڤه‌كى ل ژێر پێلێن خه‌ونێ ل دۆر خۆ زڤرى)).

((برايێ من ژ بن نڤينكا خوه‌ هه‌لاڤێت)).

ئه‌ڤ په‌سنا رِه‌وشا هه‌ر يه‌ك ژ ئه‌ندامێن خێزانێ د ده‌مێ بوويه‌رێ ده‌، نيشانا گرنگييا بوويه‌رێ يه‌ ل ده‌ڤ وان، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤێ بوويه‌رێ هند گرنگييا خوه‌ نابت هه‌كه‌ر بوويه‌را دويێ ل پى نه‌هێت، ئه‌و ژى هاتنا مێهڤانييه‌. ئانكو گرنگييا بوويه‌را يه‌كێ ژ بوويه‌را دويێ دهێت. وه‌سا دياره‌ كو ئه‌ڤ باوه‌رييه‌ ل ده‌ڤ ڤێ خێزانێ، رِاستييه‌ك بێگومانه‌ و د نه‌هشێ ئه‌ندامێن ڤێ خێزانێ ده‌ چه‌سپيايى و جهگيره‌. ئه‌ڤ باوه‌رييا هۆ موكوم و بێگومان، ئه‌ندامێن ڤێ خێزانێ پالددت، بێ نه‌خشه‌كێشان و پلانه‌ك پێشوه‌خت، بهه‌ڤرِه‌ كۆمببن، هه‌ر وه‌كو تو بێژى، ئه‌ڤه‌ ده‌مه‌كه‌ درێژه‌ ئه‌ڤ خێزانه‌ ل به‌ندا ڤى مێهڤانى نه‌، مێهڤانه‌كه‌ خوه‌به‌رهه‌ڤكرنه‌ك باش بۆ دڤێت.

 :((ب سه‌رپلى ... بێ نه‌خشه‌كێش ئه‌م خرِبووين، راوه‌ستيان به‌رامبه‌ر ئێك و دوو و ل چاڤێن هه‌ڤ نێرِين)). هه‌روه‌سا ده‌مێ ده‌يك مزگينييا هاتنا مێهڤانى ب ئه‌ندامێن خێزانێ رِه‌ دگه‌هينت، كه‌س ژ ئه‌ندامێن خێزانێ گه‌نگه‌شه‌يێ ل سه‌ر رِاستى يان نه‌رِاستييا وێ چه‌ندێ ناكت، هه‌ر وه‌كو رِاستييه‌ك بێگومانه‌، تنێ پرسيار دكن، كا مێهڤان كييه‌، ئانكو هاتنا وى، مسۆگه‌ره‌، تنێ ئارێشه‌ ئه‌وه‌ كا كييه‌.

:((ئه‌سه‌ح ئه‌ڤرۆ مێهڤانه‌ك دێ بۆ مه‌ هێت...ئه‌ڤ مزگينييه‌ د گه‌ل چويچكا يا هنارتى.

بابێ من پرسى؟

ـ دێ كى بيتن؟

مه‌ ژى گۆت:

ـ دێ كى بيتن؟

ده‌يكا من گۆت:

فه‌ره‌ پێشوازيكا هه‌ژى بۆ وى دانين.

بابێ من دووباره‌ كر:

ـ دێ كى بيتن؟ )).

ئه‌ڤ باوه‌رييه‌ ب هاتنا مێهڤانى پتر رۆهن و ئاشكرا دبت، ده‌مێ ئه‌ڤ خێزانه‌ ب كارێ خوه‌به‌رهه‌ڤكرنێ ژ بۆ هاتنا وى رِادبن.

:((به‌رى نيڤرۆ ته‌كليفه‌كا به‌رفره‌ه مه‌ ئامه‌ده‌كربوو ژ هه‌مى ره‌نگ و بێهن و تاما)).

((وه‌ك تيمه‌كى مه‌ كارێ خۆ پێكئينا، ئۆده‌، حه‌وش، ده‌رازينك مه‌ شويشتن، مه‌ گولاڤ ل هه‌مى رِه‌خا رِه‌شاند. شه‌مالك هه‌لكرن، مه‌ ديوار و قولاچ خه‌ملاندن)).

 

چووچك و خاپاندن

ئه‌م كريارا خاپاندنێ،ددن پال وى ئالييێ ئه‌ڤێ كو رِێككه‌ڤتنه‌ك د گه‌ل مرۆڤى هه‌بت، لێ پشتى ده‌مه‌كێ پێ نه‌كت، يان هزره‌ك باش ژ ئالييه‌كى بكت و پشتى ده‌مه‌كى ئه‌و ئالييه‌ ل دوو وێ باوه‌رييێ نه‌بت، يان يه‌ك ئاخڤتنه‌كێ، سۆزه‌كێ د گه‌ل مرۆڤى بدت و پشتى ده‌مه‌كى لێڤه‌ببت. هه‌لبه‌ت هه‌ر ده‌م ئالييێ ب كريارا خاپاندنێ رادبت، بێ به‌رچاڤوه‌رگرتنا بهايێن ئه‌خلاقى، ئالييه‌كه‌ شيانێن عه‌قلى و ژيراتييێ ژ ئالييێ يه‌كێ ب هێزترن، ئانكو يێ ئێكێ ـ يێ دهێته‌ خاپاندن ـ ساويلكه‌يه‌ و يێ دويێ ب ئاقله‌. د ڤێ چيرۆكێ ده‌ وه‌ك بۆ مه‌ دياربوويى چووچك و ئالييه‌ك دى ـ كو ڤه‌گێرێ چيرِۆكێ ئاشكه‌را نه‌كرييه‌ ـ ب كريارا خاپاندنێ رِابووينه‌، پرسيار ل ڤێ ده‌رێ ئه‌ڤه‌يه‌: ئه‌رێ رِاسته‌ چووچك ب ڤێ كريارێ رابووينه‌؟ وه‌ك ئه‌م ڤێ چيرِۆكێ دخوونن ئه‌م چو رێككه‌ڤتنان د ناڤبه‌را ئه‌ندامێن خێزانێ و چووچكان ده‌ نابين كو چ ده‌مێ ئه‌و هاتن و د ناڤا حه‌وشا وان ده‌ دادان دێ مێهڤان بۆ وان هێت، تنێ ئه‌ڤه‌ باوه‌رييه‌كه‌ ل ده‌ڤ ئه‌ندامێن ڤێ خێزانێ و چووچكان چ په‌يوه‌ندى ب وێ چه‌ندێ ڤه‌ نينه‌، ما ده‌م هۆسايه‌ بۆچى ئه‌مێ كريارا خاپاندنێ بدن پال چووچكان؟ ئه‌رێ ژ ڤێ چه‌ندێ ئاشكرا نابت كو تنێ گونه‌هباركرنا چووچكان ب كريارا خاپاندنێ، ڤه‌شارتنا ئالييه‌ك دييه‌ كو ڤه‌گێرێ چيرِۆكێ نه‌ڤيايه‌/نه‌وێرايه‌ ئاشكرا بكت؟! هه‌كه‌ر مه‌سه‌له‌ هۆسابت ئه‌رێ ئه‌و ئالييه‌ كييه‌ و بۆچى هاتييه‌ ڤه‌شارتن؟

 

ده‌يك، ده‌ستهه‌لات، خاپاندن 

ئه‌ڤ چيرۆكه‌، ل سه‌ر زمانێ كه‌سێ يه‌كێ يێ تاك (ئه‌ز) كو يه‌ك ژ ئه‌ندامێن خێزانێيه‌ هاتييه‌ ڤه‌گێران زێده‌بارى ده‌يك و باب و برايه‌كى. كه‌سايه‌تييا ژ هه‌موويان ب سه‌نگتر و سه‌رنجرِاكێشتر كو ده‌ستهه‌لاته‌ك مه‌زن ل سه‌ر هه‌موو ئه‌ندامێن خێزانێ هه‌يه‌، كه‌سايه‌تييا ده‌يكێيه‌. د ڤێ چيرِۆكێ ده‌، ده‌يكێ ده‌ستهه‌لاته‌ك مه‌زن هه‌يه‌، ده‌ستهه‌لات ژى وه‌ك ئه‌م دزانن ژ هێزێ دهێت، چ هێزا له‌شى بت يان هێزا پاره‌يى بت يان هێزا مه‌عرفى بت يان...

ئه‌رێ ده‌يكێ چ هێز هه‌يه‌ كو ڤێ ده‌ستهه‌لاتێ بۆ چێدكت؟ يا ژ من ڤه‌، ئه‌ڤ ده‌ستهه‌لاتا وێ، ده‌ستهه‌لاته‌ك مه‌عرفييه‌. ده‌يكه‌ ئه‌ڤا ئه‌گه‌رێ دادانا چووچكان د ناڤ حه‌وشا مالێ ده‌ ددت خوياكرن، ئه‌ندامێن دى هه‌ستدكن كو هاتنا چووچكان نه‌ بوويه‌ره‌ك نۆرماله‌ لێ ئه‌و ب دورستى نوزانن كا چ ل په‌ى ڤێ بوويه‌رێ هه‌يه‌. هه‌روه‌سا ده‌يكه‌ ئه‌ڤا فه‌رمانان ددت ئه‌ندامێن دى يێن خێزانێ كو هه‌ر يه‌ك ب كارێ خوه‌ رِابت.

((ده‌يكا من ب باوه‌ريه‌ك موكوم ئاخڤت:ـ ئه‌سه‌ح ئه‌ڤرۆ مێڤانه‌ك دێ بۆ مه‌ هێت، و دا باوه‌ريا مه‌ قايمتر لێ بكه‌تن گۆتى:ـ ئه‌ڤ مزگينيه‌ د گه‌ل چويچكا يا هنارتى)).

((دێ هێتن، من باوه‌ره‌ مه‌ ناهێليتن د ڤێ بێزاريێ دا)).

:((ئه‌م شه‌پلين وه‌ك سه‌رخۆشا ل دۆر ئێك زڤرين، ده‌نگێ ده‌يكا من ئه‌م ژ ڤێ ئالۆزيێ قورتالكرين، بروسيێن فرمانا ل دويڤ ئێك هاتن ڤه‌دان..)). هه‌رچه‌نده‌، فه‌رمان، د پارچه‌يا بۆرى ده‌، داييه‌ پال بكه‌رێ نه‌ديار، لێ ژ سياقێ وێ دياره‌ كو ئه‌و فه‌رمان، فه‌رمانێن ده‌يكێ نه‌. رِاسته‌ په‌سنا ئه‌ڤان فه‌رمانان ب برووسييێ، ده‌لاله‌تا له‌زاتييێ ددت، لێ د هه‌مان ده‌م ده‌، ده‌لاله‌تا خورتى و دژوارى و ده‌ستهه‌لاتا ده‌يكێ ژى ددت، ژ به‌ركو برووسى ب له‌زه‌ و د هه‌مان ده‌م ده‌، هه‌ر تشته‌كێ لێبدت دێ سوژت.

ئه‌ڤ ده‌ستهه‌لاتا ده‌يكێ هه‌يى، وه‌ك مه‌ گۆتى، ژ ده‌ستهه‌لاتا وێ يا مه‌عرفييه‌، ژ به‌ركو د چيرِۆكێ ده‌، ئه‌م ب چو تشتان ناحه‌سن كو ده‌يك پێ دخورت ژ بلى زانينا بۆ جۆره‌ مه‌عرفه‌يه‌كێ كو ئه‌ندامێن دى نوزانن يان ب دورستى نوزانن، ئه‌ڤه‌ ژى وێ رِاستييێ دوپات دكت كو مه‌عرفه‌ ده‌ستهه‌لاته‌. ئه‌ڤ معرفه‌يا ده‌يكێ هه‌يى، د چارچووڤه‌يێ بيروباوه‌رێن كه‌ڤن ده‌ يه‌(هاتنا چووچكان نيشانا هاتنا مێهڤانايه‌). ئانكو، ل ڤێ ده‌رێ، ده‌يك ب ئه‌ركێ به‌لاڤكرن و قاييمكرنا بيروباوه‌رێن كه‌ڤن رِادبت و ل په‌ى وێ مه‌عرفه‌يێ، ده‌ستهه‌لاتا خوه‌ ل سه‌ر ئه‌ندامێن خێزانێ دسه‌پينت. ب ڤێ يه‌كێ، ده‌يكه‌ وان بيروباوه‌ران، جاره‌ك دن،د ميشكێ خێزانا خوه‌ ده‌ دچه‌سپينت. ل ڤان پارچه‌يێن دهێن بنێرِه‌، كا چاوا ده‌يك، هيڤييان د دلێ خێزانا خوه‌ ده‌ دچينت كو پشتى دادانا چووچكان د حه‌وشا مالێ ده‌، هاتنا مێهڤانى مسۆگه‌ره‌.

:((دێ ئێتن.. دارا خه‌ونا، ئه‌وا ب ئۆمێدێن ڤێ مالێ وه‌راربووى ئه‌ڤرۆ دێ فيقيێ خۆ ده‌تن. ئه‌م ل سه‌ر مه‌ره‌ما وێ هلبووين. ده‌نگێ وێ ئه‌م تێگه‌هاندين كو ئه‌ركه‌كێ ناياب دكه‌فته‌ سه‌ر مه‌)). ده‌مێ جيرانێن وان سڤكاتييێ ب خوه‌ئاماده‌كرنا وان ژ بۆ هاتنا مێهڤانى دكن، ده‌يكه‌ به‌رسڤا وان ددت.

:((ب تامسارى و سڤكاتى پرسين:

ـ ئه‌ڤه‌ چ قه‌وميه‌؟ ده‌يكا من به‌رسڤ دا:

ـ ما هوين نزانن؟

ـ نۆ!!

ـ ئه‌ڤرۆ چويچكا مزگينى ل حه‌وشا مه‌ دا گێراند)).

ل ڤێ ده‌رێ، پرسياره‌ك هه‌يه‌: ئه‌رێ ده‌يكێ چاوا هۆسا، ب سانه‌هى، شيا ئه‌ندامێن خێزانا خوه‌ قايل بكت و باوه‌رييێ بۆ چێبكت كو هاتنا چووچكان نيشانه‌ بۆ هاتنا مێهڤانى، و ل په‌ى وێ چه‌ندێ هه‌موو بهێنه‌ خاپاندن؟ ب ديتنا من، چيرِۆك دو ئه‌گه‌ران ددت ده‌ستێ مه‌:

1ـ ئه‌ڤ بيروباوه‌ره‌ (هاتنا چووچكان نيشانا هاتنا مێهڤانانه‌) د نه‌هشێ ئه‌ندامێن ئه‌ڤێ خێزانێ ده‌ هه‌يه‌، و تنێ تشتێ ده‌يكێ كرى ژ نه‌هشێ وان ئانييه‌ ده‌ر و د هشێ وان ده‌ خوه‌جهكرييه‌، ژ به‌ر وێ چه‌ندێ ژى، ده‌مێ چووچك د حه‌وشێ ده‌ داددن ، يه‌كسه‌ر هه‌موو ئه‌ندامێن خێزانێ كۆم دبن. ئه‌ڤ كۆمبوونه‌ نيشانا وێ چه‌ندێيه‌ كو بوويه‌ر گرنگه‌ و تشته‌ك د دوورِيه‌.

2ـ سه‌روبه‌رێ ده‌روونى يێ ڤێ خێزانێ: ده‌مێ مرۆڤ ڤێ چيرِۆكێ دخوونت، هه‌ست دكت كو ئه‌ڤ خێزانه‌ پێدڤييه‌ك مه‌زن ب هاتنا مێهڤانه‌كى هه‌يه‌(6). ب په‌يڤه‌ك دى، مرۆڤ هه‌ست دكت، ئه‌ڤ خێزانه‌ د سه‌روبه‌ره‌كێ نه‌ئاسايى يێ ده‌روونى ده‌ يه‌، د سيسته‌مه‌كێ رِووتينى و په‌نگيايى ده‌ دژيت و گوهارتنا ڤى سيسته‌مى تنێ ب هاتنا مێهڤانه‌كى يه‌. بخوونه‌:((جارا ئێكێ يه‌ گه‌ف ل سيسته‌ما ژيانا مه‌ دهێته‌كرن، كه‌يف خۆشى...كه‌نيێن زه‌لال، لێبۆرينى، د ناڤ مه‌ دا په‌يدا دبن)). هه‌روه‌ها ئاوايێ چاڤه‌رێكرنا مێهڤانى، وه‌سا خويا دكت كو هاتنا مێهڤانى نه‌ هه‌ما پێدڤييه‌ك هه‌رهۆيه‌ به‌لكو پێدڤييه‌ك هه‌ره‌گرنگه‌:((هه‌ستێن مه‌ ب ده‌مژمێرێ ڤه‌ مانه‌ هه‌لاويستى، ده‌رگه‌هێ حه‌وشێ مه‌ هێلا ڤه‌كرى. بابێ من رِاوه‌ستيا ل به‌ر ده‌رگه‌هى، چاڤێن وى ل رێيێ، ئه‌ز چوومه‌ سه‌ربانى بۆ زێره‌ڤانيا رِێكێ)). ئه‌ڤ پێدڤييا وان يا مه‌زن ب هاتنا مێهڤانه‌كى، وه‌ ل وان كرييه‌ كو هه‌ر تشتێ وێ ئۆمێدێ ب جهبينت، هه‌ر زوو باوه‌رييێ پێ بينن.

 

جاره‌ك دى ناڤه‌نيشان

خواندنا مه‌ ژ بۆ ڤێ چيرِۆكێ، ئه‌م گه‌هاندنه‌ وێ رِاستييێ كو يێ ب كارێ خاپاندنێ رِابوويى نه‌ چووچكن، به‌لكو ده‌يكه‌ كو ئه‌و ژى ب هنده‌ك بيروباوه‌رێن كه‌ڤن هاتييه‌ خاپاندن. ناڤه‌نيشانێ چيرِۆكێ، كريارا خاپاندنێ داييه‌ پال چووچكان. هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ ناڤه‌نيشانه‌ ژ ئالييێ ڤه‌گێرێ چيرِۆكێ ڤه‌ هاتييه‌ دانان، پشتى چيرِۆكێ ب داوى دهينت. ئانكو ئه‌و گه‌هشتييه‌ وێ باوه‌رێ كو چووچكن (ئه‌م) خاپاندين. هه‌كه‌ر ئه‌م ژى باوه‌رێ ب وێ چه‌ندى بينن كو ب راستى چووچكن ب كريارا خاپاندتێ رِابوويين، دڤيا ناڤه‌نيشان ب ڤى ئاوايى دارِژتبا: چووچكان ئه‌م خاپاندن، ئه‌ڤ ناڤه‌نيشانه‌ و ب ڤێ دارِژتنێ كريارا خاپاندنێ تنێ ددت پال چووچكان و هه‌روه‌سا تنێ ده‌مێ بۆرى ده‌ستنيشان دكت، ئانكو هه‌ردو ده‌مێن دى(نهۆ، يێ دهێت)ڤه‌ناگرت. لێ ناڤه‌نيشانێ چيرِۆكێ، وه‌ك مه‌ ل پێشييێ دياركرى، تنێ چووچك ب كريارا خاپاندنێ رِانابن، هه‌روه‌سا هه‌ر سێ ده‌مان(بۆرى، نهۆ، يێ دهێت) ب خوه‌ ڤه‌ دگرت ئانكو خاپاندن رِه‌ها و به‌رفره‌ه و به‌رده‌وامه‌. پرسيار ل ڤێ ده‌رێ ئه‌ڤه‌: ئه‌رێ ئه‌و چ ئه‌گه‌ره‌ چيرِۆكڤه‌گێرِ پالدايى كو ناڤه‌نيشانه‌كێ هۆسا دانت؟ ب په‌يڤه‌ك دى، چما چيرِۆكڤه‌گێرى ئاماژه‌يه‌ك نه‌په‌نى داييه‌ پتر ژ ئالييه‌كى كو ب كريارا خاپاندنێ رِابوويين ئه‌و ژى ب كار ئانينا هه‌ردو ئالاڤێن زمانى(خۆ)و (ژى) بێ كو ب ئاوايه‌ك ئاشكه‌را ده‌ستنيشان بكت؟

يا ژ من ڤه‌، بێ كو مرۆڤ ژ چارچووڤه‌يێ چيرِۆكێ ده‌ركه‌ڤت، دێ ببێژت: ئه‌گه‌رێ چيرِۆكڤه‌گێرِ پالدايى ئه‌ڤى ناڤه‌نيشانى دانت، ترسه‌ ژ ده‌ستهه‌لاتا ده‌يكێ، و ل په‌ى وێ ده‌ستهه‌لاتا بيروباروه‌رێن كه‌ڤن. چيرِۆكڤه‌گێرِى نه‌وێريايه‌ ب ئاشكه‌رايى ببێژت، ده‌يكێ ئه‌م خاپاندن، تنێ چووچك ئاشكه‌راكرينه‌ و ب ئاوايه‌ك ڤه‌شارتى و مژه‌وى ئاماژه‌ داييه‌ ئالييه‌ك دى. هه‌كه‌ر ئه‌م بپرسن كا ئه‌گه‌رێ ڤێ ترسێ چييه‌، يا ژ من ڤه‌، تنێ ده‌ستهه‌لاتا بيروباوه‌رێن كه‌ڤنه‌، ئه‌ڤ بيروباوه‌رێن ئه‌ڤ خێزانه‌/ملله‌ته‌ چاڤگرتى كرى و نه‌شياى خوه‌ ژ وان بيروباوه‌رێن كه‌ڤن رِزگاربكت و هه‌ر ژ به‌ر هندێ ژى(ئه‌م) دهێنه‌ خاپاندن. ل داوييێ ئه‌ز دبێژم هه‌كه‌ر (ئه‌م) بوێرن ناڤه‌نيشانه‌ك دى بۆ ڤێ چيرِۆكێ دابرِێژن، دڤێت هۆسا بهێته‌ دارِژتن: بيروباوه‌رێن كه‌ڤن مه‌ دخاپينن.

 

ده‌همه‌ن و په‌راوێز

1ـ چيرِۆكه‌كه‌ ژ كۆمه‌لا چيرِۆكێن (لێ لێ وه‌سۆ).

2ـ ل ڤێ ده‌رێ هه‌كه‌ر (خوه‌) ل شوونا (خۆ) هاتبا ب كارئانين باشتربوو، ژ به‌ركو (خوه‌) وه‌ك ده‌نگ، بۆ گوهێ مرۆڤى ب هێزتره‌ و ڤێ رِاستييێ ژى (رِاستييا