عسمه‌ت مه‌حه‌مه‌د به‌ده‌ل ( چیرۆکنڤیس )

كورتيه‌ك ل دۆر

پێشداچوونا كورته‌ چيرۆك و رۆمانێ ل ده‌ڤه‌را به‌هدينان

پێشگۆتن

د ڤێ كورته‌ نڤيسينێدا  ئه‌م دێ هه‌ول دن هنده‌ك  رۆناهيێ به‌ردن سه‌ر گرنگترين چيرۆكنڤيس و رۆماننڤيسێن ل  ده‌ڤه‌را به‌هدينان  په‌يدابووين و باندۆرا خوه‌ هه‌ين ل سه‌ر وه‌رارا چيرۆكێ ل ده‌ڤه‌رێ , مه‌ ئه‌ڤ مژاره‌ هه‌لبژارت ژ به‌ر وێ يه‌كێ كو ئه‌م باوه‌رن ئاگه‌هى ل دۆر چيرۆكا ل باشۆر ب گشتى و ل ده‌ڤه‌را به‌هدينان ب تايبه‌تى ل ڤێرێ كێمن , ته‌ڤى كو ئه‌م ب يه‌ك زمان , يه‌ك ديالێكت دنڤيسن , لێ ژبه‌ر جوداهييا رێنڤيسێ و نه‌ به‌لاڤبوونا به‌رهه‌مێن مه‌ ل ڤێرێ تاريێ دئێخت سه‌ر هه‌ر ئاگه‌هيه‌كێ ل دۆر ره‌وشا ئه‌ده‌بياتا كوردى , هه‌رچه‌نده‌ كو هنده‌ك هه‌ول و بزاڤ هاتينه‌ كرن بۆ ناساندنا خوه‌نده‌وارێ كوردێ ب تيپێن لاتينى دخوينت ب به‌رهه‌مێن مه‌ مينا بزاڤێن مامۆستا خه‌ليل دهۆكى كو به‌رى نها دو پرتۆك ل دۆر هه‌لبه‌ست و چيرۆكا به‌هدينان ل سوێدێ چاپكرينه‌  , ديسان ل ڤێ داويێ چيرۆكنڤيسێ  هێژا فرات جه‌وه‌رى هه‌شت چيرۆكنڤيسێن ده‌ڤه‌را مه‌ خستينه‌ ناڤ ئه‌نتۆلۆجيا چيرۆكا كوردى يا كو وى به‌رهه‌ڤكرى , نهۆ ژى گه‌ره‌كه‌ ئه‌م ڤان ده‌ليڤان ژ ده‌ست نه‌دن و پرێن ره‌وشه‌نبيرى دناڤبه‌را مه‌دا خورت بكن, نه‌مازه‌ كو ئه‌م دزانن ره‌وشه‌نبيرى شه‌نگسته‌ك پر گرنگه‌ ژ بۆ پێكئينان و ئاڤاكرن و يه‌كبوونا ملله‌تان . 

 

 

كورته‌ چيرۆكا كوردى ل ده‌ڤه‌را به‌هدينان :

 

ده‌ما ئه‌م به‌حسا چيرۆكێ دكن ب واته‌يا وێ يا گشتى ڤه‌ خويا دبت كو  د ناڤ هه‌موو گه‌لان دا و ژ ده‌سپێكا په‌يدا بوونا مرۆڤى , چ وه‌كو سه‌رهاتى يان ئه‌فسانه‌ و چيڤانۆك و به‌يت و داستان هه‌يه‌ , لێ مه‌ره‌ما مه‌ ل ڤێ درێ ئه‌و جۆرێ نڤيسينێ يه‌ يێ ل رۆژئاڤاى ل سه‌دسالا نۆزدێ ل سه‌ر ده‌ستێ ئه‌دگار ئالان پۆ يێ ئه‌مريكى و گى دى مۆپاسان يێ فره‌نسى و چيخۆفێ رۆسى  هاتيه‌ ئافراندن , ده‌ما ڤان نڤيسكاران شياى چيرۆكێ پتر نێزيكى خه‌مێن رۆژانه‌ يێن خه‌لكى بكن و ئاوايه‌كێ هۆنه‌رى بدنێ و بوويه‌رێن چيرۆكێن وان دهاتن وێنه‌كرن نه‌ ب تنێ دهاتن ڤه‌گێران , كورته‌ چيرۆك وه‌كو هۆنه‌رێن دن يێن مينا شانۆيێ و رۆمانێ و  هه‌لبه‌ستا سه‌ربه‌ست ب رێيا وه‌رگێرانێ  ژ رۆژئاڤاى گه‌هشتيه‌ ناڤ گه‌لێن دن , لێ ل وێ درێ ژى وه‌راركريه‌ هه‌تا گه‌هشتيه‌ ڤێ قۆناغێ , چه‌وا كو ل ناڤ مه‌ ژى وه‌رار كريه‌ و ژ رۆژا مه‌لا مه‌حمۆدێ بايه‌زيدى چيرۆكا مه‌م و زينێ ب په‌خشان ل سالا 1856ێ نڤيسى ودوورا چل چيرۆكێن دى ژى. ل سالا 1860ێ نڤيسين و ب ئاليكاريا ئه‌لكزه‌نده‌ر ژابا ل بن ناڤێ ( جامع الحكايت )چاپكرين و هه‌تا ئيرۆ چيرۆكا كوردى پێشڤه‌ دچت . راسته‌ ده‌سپێك لاوازه‌ , وه‌رگرتنه‌ ژ فۆلكلۆرى , لێ ده‌ما بۆكاچيۆيێ ئيتالى ژى كو ب بابێ كورته‌ چيرۆكێ دهێته‌ نياسين , چيرۆكێن خوه‌ يێن ب ناڤێ ديكاميرۆن ل سه‌دسالا چواردێ نڤيسين وى ژى چيرۆكێن گه‌لێرى يێن سه‌رده‌مێ خوه‌ كوم كربوون , وه‌كو چه‌وا مه‌لا مه‌حمود ژى وه‌سا كرى .

ده‌ستپێكا بزاڤا چاندى ل به‌هدينان :

ده‌ستپێكا بزاڤا ئه‌ده‌بى ل ڤێ ده‌ڤه‌رێ  دره‌نگ ده‌ست پێ كر , ئه‌و ژى خويايه‌ ژ به‌ر كاودانێن كوردستان ب گشتى و ده‌ڤه‌را به‌هدينان ب تايبه‌تى  تێدا دبۆرى  , هه‌ر ژ ده‌سپێكێ رێ نه‌ هاته‌ دان بۆ خواندنا ب زمانێ كوردى ل دبستانان , ديسان  حكۆمه‌تێن يه‌ك ل دوو يه‌كێن ئيراقێ پر ئاسته‌نگ دئێخستن د رێيا هه‌ر خه‌باته‌كا چاندى و هونه‌رىيا  دهاته‌ كرندا , لێ ديسان بزاڤه‌ك هه‌بوويه‌,  بو نمۆنه‌ كۆڤارا هاوار يا كۆ د ناڤبه‌را سالێن 1932-1943ێ ل شامێ  ده‌ردكه‌فت 99 پشكدار ل ده‌ڤه‌را به‌هدينان هه‌بوون,  ديسان نڤيسكارێن پێشه‌نگێن ده‌ڤه‌رێ مينا ئه‌نوه‌ر مائى و سالح يوسڤى , شێخ مه‌مدوح بريفكانى ب نڤيسينێن خوه‌ پشكدارى تێدا دكر ن .

 هه‌رچه‌نده‌ پشتى نه‌مانا حوكمێ پاشايه‌تيێ و هاتنا حوكمێ جمهورى هنده‌ك گوهورين  په‌يدا بوون و پێتر ئازادى بۆ چاپه‌مه‌نيان هاته‌ دان , ره‌وشه‌نبيرێن دهۆكێ ژى ئه‌ڤ يه‌كه‌ ب ده‌ليڤه‌ زانين و يه‌كه‌م كۆڤارا ب زارێ كرمانجى ل باشۆر ل سالا 1960 ل به‌غدا ده‌رخستن , ئه‌و ژى كۆڤارا رۆناهى بوو , كو ژ ئاليێ مامۆستا حافز قازى هات ده‌رخستن و د ڤێ كۆڤارێدا يه‌كه‌م كورته‌ چيرۆك ل ده‌ڤه‌را به‌هدينان هاته‌ به‌لاڤكرن , ئه‌و ژى چيرۆكا ب ناڤێ (سه‌رهاتيه‌ك )كو دهژمارا سيێ دا به‌لاڤ بوويه‌ و  ژ ئاليێ كه‌سه‌كى ب ناڤێ سالح روشدى هاتبوو نڤيسين , ئه‌ڤ چيرۆكه‌ ل دۆر كه‌سه‌كى سياسى  د زيندانێن دوژمن دا ل به‌غدايێ  دئاخڤت و ئه‌و زولم و ئه‌شكه‌نجا د وێ درێ دا دبينت , هه‌ر چه‌نده‌ لاوازييه‌ك ژ ئاليێ ته‌كنيكا كورته‌ چيرۆكێڤه‌ تێدا خويا دكت , لێ ته‌ڤى ڤێ يه‌كێ ژى وه‌كو ده‌ستپپك ب پێنگاڤه‌ك هه‌ژى تێ هژمارتن  ,ديسان پشكا كرمانجى ل راديويا به‌غدا هات ڤه‌كرن و چه‌ند ته‌مسيليێن كرمانجى تێدا هاتن پێشكێشكرن كو ماموستا محه‌مه‌د ئه‌مين ئۆسمان  رۆله‌ك تێدا هه‌بوو . دوورا ره‌وشا سياسى  وه‌كو خوه‌ نامينت , ئه‌ڤا هه‌يى  ژى دۆم نه‌كر هه‌ر زوو حوكمه‌تێن دكتاتۆرى كه‌فتن سه‌ر ده‌ستهه‌لاتێ و رێ ل هه‌ر چالاكييه‌كا چاندى هات گرتن  و پاشى ژى شۆرشا ئيلۆنێ ده‌ست پێكر , كۆڤارا رۆناهى پشتى ( 11 ) هژماران هاته‌ راوه‌ستاندن , هه‌تا دگه‌هن سالا 1970ى ده‌ما كو رێكه‌فتنا 11 ئادارێ دناڤبه‌را شۆرشا كوردى  و حوكومه‌تێ دا هاتيه‌ مۆركرن , هه‌تا دگه‌هن ڤێ سالێ چ ده‌زگه‌ه و سازيێن ره‌وشه‌نبيرى و چاپخانه‌ ل دهوكێ نه‌ بوون , لێ ل سالێن پشتى حه‌فتێيان ره‌وشا  چاندى هنده‌ك هاته‌ گوهۆرێن , خواندنا زمانێ كوردى ل دبستانان ده‌ست پێ كر , به‌رهه‌مێن نڤيسكارێن ده‌ڤه‌رێ يێن ب كرمانجى ل سه‌ر به‌رپه‌رێن رۆژنامه‌ و كۆڤارێن ل به‌غدايێ ده‌ردكه‌فتن به‌لاڤبوون مينا رۆژناما هاوكارى و كۆڤارێن  به‌يان و رۆژى كوردستان ,پشكا كوردى يا رۆژناما ( التآخي). ديسان يه‌كێتيا نڤيسكارێن كورد هات دامه‌زراندن و تايێ وێ ل دهوكێ ژى ڤه‌بوو , كۆڤاره‌ك ب ناڤێ چيا ژ ئاليێ د. به‌درخان سنديڤه‌ هاته‌ وه‌شاندن, ل سالا 1970ێ پرتۆكه‌ك ب ناڤێ نان و ژيان ژ ئاليێ مامۆستا محه‌مه‌د ئه‌مين ئۆسمان ڤه‌ هات چاپكرن كو ژ پپنج چيرۆكان پێكدهات  و ژبۆ ته‌مسيلييان هاتبوونه‌ به‌رهه‌ڤكرن و چه‌نده‌ك ژێ ل راديۆيا كۆردى ل به‌غدا هاتبوونه‌ پێشكێشكرن هه‌ر وه‌كو نڤيسكار دبێژت ,ل سالا 1972 كومه‌له‌كا دى يا كورته‌ چيرۆكان ل دهۆكێ هاته‌ چاپكرن و وه‌شاندن ب ناڤێ ( چيرۆكێن كرمانجى ) يا نڤيسكار عه‌لى نه‌قشه‌به‌ندى , كو ژ (20) چيرۆكان پێك دهێت , نڤيسه‌ر ڤان چيرۆكان  ب هنده‌ك چيرۆكێن كورت و سه‌رهاتيان ناڤ دكت , هه‌رچنده‌ هنده‌ك ژ ڤان چيرۆكان ژ فۆلكلۆرى هاتينه‌ وه‌رگرتن مينا چيرۆكا ( قه‌بلان ئاغاى ) لێ هنده‌ك چيرۆكێن دى دناڤدا هه‌نه‌ چيرۆكنڤيسى ژ ژيانا گه‌ل وه‌رگرتينه‌ و بزاڤه‌ك كريه‌ ئاڤاهيه‌كێ هۆنه‌رى بدتێ , ئه‌ڤ كۆمه‌له‌چيرۆكه‌ ژى پێنگاڤه‌كه‌ به‌ر  ب چيرۆكا هونه‌رى ل ڤێ ده‌ڤه‌رێ ,هه‌ر دڤێ سالێدا مامۆستا مه‌عسوم مائى پرتۆكه‌ك چاپكر ل دۆر سه‌هاتيێن عيسێ ده‌لا , ئه‌و ژى پارچه‌كه‌ ژ فۆلكلۆرێ ده‌ڤه‌رێ , ل سالا 1973ێ تايێ دهوكێ يێ ئێكه‌تيا مامۆستايێن كوردستانێ به‌لاڤوكوك ب زمانێ كوردى و ئه‌ره‌بى د وه‌شاند و حه‌فت هژمار ژێ به‌لاڤبوون تێدا چه‌ند چيرۆكێن مامۆسا ره‌شيد فندى و ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د تاهر به‌لاڤ ببوون , دسالێن دوورا و پشتى شكه‌ستنا شۆرشا كوردى ل سالا 1975ێ هه‌رچه‌نده‌ به‌لاڤبوونا كۆڤارو رۆژنامێن ل به‌غدا ده‌ردكه‌فتن به‌رده‌وامبوون لێ ره‌وشا ده‌ڤه‌را به‌هدينان وه‌كى خوه‌ نه‌ما , دبستانێن كوردى بوون عه‌ره‌بى ژ بلىيه‌كێ ب تنێ ما , لێ هژمارا نڤيسكار و خوانده‌وارێن كورد زێده‌بوو , چه‌ندين ناڤێن نوو د وارێ چيرۆكێدا ده‌ركه‌فتن مينا  , فێسه‌ل مسته‌فا , مسه‌دق تۆڤى , فارس عه‌بلا حه‌مو, لێ گه‌له‌ك ژ وان پشتى هينگێ ده‌ست ژێ به‌ر دا ن و يێن به‌رده‌وامى كرين و كومه‌لێن چيرۆكان چاپكرين  مامۆستايێن هێژا ئيبراهيم سه‌لمان , ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د تاهر , د. نافع ئاكره‌يى , نزار محه‌مه‌د سه‌عيد ,محه‌مه‌د سه‌ليم سوارى , كو ب پيشه‌نگێن چيرۆكا هونه‌رى يا  كوردى ل ده‌ڤه‌را به‌هدينان تێن هژمارتن .

ل به‌راهيێ ئيبراهيم سه‌لمان ل سالا 1979ێ كۆمه‌له‌كا چيرۆكان ب ناڤێ (كۆمر)  ل به‌غدا چاپكر , ئه‌ڤ كۆمه‌له‌ ژ (10) كورته‌ چيرۆكێن هۆنه‌رى پێكدهات و تێدا ره‌وشا ژين و ژيارا گوندێن كوردستانێ ژ ئاليێن جڤاكى , ئابۆرى , هه‌ڤركيا وان دگه‌ل سرۆشتى دگه‌ل ئاغا و به‌گان  ب رستگۆيانه‌ هاتيه‌ وێنه‌ كرن , تشتێ گرنگ  نڤيسكارى  نه‌ ب تنێ چيرۆك ڤه‌گێراينه‌ لێ بوويه‌رێن چيرۆكان ب زمانه‌ك ئه‌ده‌بى وێنه‌ كرينه‌ , ديسان پرسێن فيلۆسۆفى ژى تێدا هاتينه‌ به‌رچاڤكرن ,هه‌روه‌سا ره‌وشا ژنێ و ژيانا خێزانا كورد ل گوندا ب ئاوايه‌ك هونه‌ر ى و  جوان خويا دكن .

پشتى هينگێ ئه‌م دكه‌ڤن سالێن هه‌شتێيان و ل سالا 1980ێ كومه‌له‌كا دىيا چيرۆكان چاپ دبت ب ناڤێ (چه‌ند يادداشتێن پزيشكه‌كى ) يا د. نافع ئاكره‌يى , د.نافع ب خوه‌ نۆشداربوو , باندۆرا كارێ وى ل سه‌ر ڤان چيرۆكێن وى خويا دكت , پرتۆكا وى ژ حه‌فت كورته‌ چيرۆكان پێكدهێت و هه‌موو ژێ ل دۆر پرسێن مرۆڤێ كوردن , ژين و ژيارا وى , دچيرۆكێن ويدا ئه‌م هه‌لويستێن مرۆڤاتى و پرسيارێن مرۆڤى ده‌رباره‌ى هه‌بوونێ دبينن , تشته‌كى دى يێ نوو  ئه‌م د چيرۆكێن ويدا دبينن , ئه‌و ژى ئه‌وه‌كو جهێ چيرۆكێن وى  باژێره‌ نه‌ وه‌ كۆ چيرۆكێن به‌رى وى پتر جهێ چيرۆكان گوند بوون . 

ل سالا 1981ێ مامۆستا سادق به‌هائه‌ددين پرتۆكه‌كا چيرۆكان چاپ دكت  ب  ناڤێ   (خان و مان )لێ ده‌ما ئه‌م دخوينن ئه‌م لاوازيه‌كێ ژ ئاليێ ته‌كنيكا چيرۆكێڤه‌ تێدا دبينن ونڤيسكارى پتر گرنگى دايه‌ ئاليێ زمانى , هه‌ر دڤێ سالێ دا شه‌عبان مزورى  كومه‌له‌كا چيرۆكان ب ناڤێ جۆتيار چاپكر , ل سالا 1983ێ ماموستا ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د تاهر كومه‌لا چيرۆكێن خوه‌ يا ئێكێ ب ناڤێ ( ئه‌ڤ چيرۆكه‌ ب دوماهى نه‌ هات ) چاپكر , و ژ حه‌فت كورته‌ چيرۆكان پێكدهێت , هه‌رچه‌نده‌ كو ئه‌ڤى نڤيسكارى ل سالێن حه‌فتێيان ده‌ست ب نڤيساندن و به‌لاڤكرنا چيرۆكان كريه‌ لێ د ڤێ سالێ دا ده‌ليڤه‌ بۆ هلكه‌فت پرتۆكا خوه‌ يا چيرۆكان چاپ بكت , هه‌ر دڤێ سالێدا محه‌مه‌د سه‌ليم سوارى كۆمه‌لا خوه‌ يا ئێكێ ب ناڤێ ( مزگينى ) چاپ دكت كوده‌ه كورته‌ چيرۆك دناڤدا هه‌نه‌ , ل سالا 1984ێ د. نافع ئاكره‌يى كۆمه‌لا خوه‌يا دوێ ب ناڤێ (ئه‌و شه‌ڤا قه‌د ژ بير ناكه‌م ) چاپكر كو ژ هه‌شت چيرۆكان  پێكدهێت يه‌ك ژێ ب ئاوايێ هه‌لبه‌ستێ يه‌ و دو ژێ ب زارێ سۆرانينه‌ ,ل سالا 1985ێ نزار محه‌مه‌د سه‌عيد كۆمه‌لا چيرۆكێن خوه‌ يا ب ناڤێ (ئاش )چاپكر كوژ ده‌ه كورته‌ چيرۆكان پێكدهێت و مژارێن چيرۆكێن وى ل دۆر چينێن هه‌ژارێن باژێرانه‌ , ديسان چيرۆكێن وى پتر به‌ر ب رێبازا رياليزميڤه‌ دچن .ل سالا 1986ێ محه‌مه‌د سه‌ليم سوارى كۆمه‌لا خوه‌يا دوێ ب ناڤێ (رێيا به‌رانى ) چاپكر , هه‌ر دڤێ سالێ دا چيرۆكنڤيس كه‌ريم جه‌ميل بيانى كۆمه‌له‌كا چيرۆكان ب ناڤێ ( دلڤين ) چاپ دكت , هه‌روه‌سا عه‌بدلا جندى ژى كۆمه‌له‌كێ ب ناڤێ ( سمفۆنيا كاروانيا) ل سالا 1989ێ چاپكر , ديسان جه‌لال مسته‌فا ژى پرتۆكه‌كا خوه‌ يا چيرۆكان ب ناڤێ ( زێر و خوين ) ل سالا     1989   به‌لاڤكر كو ژ نه‌ه كورته‌ چيرۆكان و سێ كورتيله‌ چيرۆكان پێك دهات , هه‌روه‌سا زه‌كى سلێڤان كۆمه‌له‌ك ب ناڤێ (بارۆڤا به‌فرێ ) به‌لاڤكر.

ئه‌ڤێن مه‌ به‌حس ژێ كرين كۆمه‌لێن كورته‌ چيرۆكان بوون كو ب پرتو ك بلاڤبووينه‌ لێ ژبلى وان گه‌له‌ك چيرۆكنڤيسێن دى  دسالێن هه‌شتێيان دا و هه‌تا سه‌رهلدانا  سالا 1991ێ هه‌بوون چيرۆكێن خوه‌ د رۆژنامه‌ و كۆڤاران دا به‌لاڤ دكرن مينا رۆژناما( بزاڤ ) كو ب زارێ كرمانجى د سالێن 1989-1991ێ ده‌ردكه‌فت و كۆڤارا كاروان كو ل هه‌ولێرێ دهات وه‌شاندن و هه‌تا نها ژى به‌رده‌وامه‌ , كۆڤارێن رۆشنبيرى نوێ و   نۆسه‌رى نوێ و به‌يان كو ل به‌غدا ده‌ردكه‌فتن , ديسان كۆڤارا (ده‌نگێ مه‌) يا ژئاليێ چه‌ند نڤيسكارێن گه‌نجێن دهۆكێ د سالێن    1988 -   1989  دهات  وه‌شاندن  و         (4)    هژمار  ژێ  ده‌ركه‌فتن , ئه‌ڤ كۆڤاره‌ كۆڤارك ئه‌ده‌بى ره‌وشه‌نبيرى بوو له‌ورا ژى گرنگيه‌ك باش ددا هونه‌رێ چيرۆكێ , ديسان رۆژناما هاوكارى و پاشبه‌ندێ كورديێ رۆژناما ئيراق . چيرۆكنڤيسێن كو به‌رهه‌مێن خوه‌ دڤان رۆژنامه‌ و كۆڤاراندا به‌لاڤدكرن ژ بلى ئه‌ڤێن مه‌ به‌حسێ وان كرين كو خودان پرتوك بوون , هشيار محه‌مه‌د حه‌سه‌ن , نور الدين ئه‌نوه‌ر بۆتانى , عه‌گيد شه‌فيق , سه‌رفه‌راز عه‌لى نه‌قشه‌به‌ندى , خالد سالح , سه‌بيح محه‌مه‌د حه‌سه‌ن , حه‌سه‌ن سلێڤانى , فازل عومه‌ر ,بايزێ عه‌مه‌ر , ئيسماعيل مسته‌فا , تێلى سالح موسا وحه‌سه‌ن ئيبراهيم و چه‌ندين چيرۆكنڤيسێن دى .

هه‌ر د سالێن هه‌شتێيان دا چه‌ند پرتۆكێن چيرۆكێن زارۆيان ژى چاپ بوون , مينا پرتۆكا ( هه‌بوو نه‌بوو) يا عه‌بدلره‌حمان نه‌قشه‌به‌ندى كو چيرۆكێن فۆلكلورينه‌ , وپرتۆكا ( هێلين) يا  سه‌ديق هرۆرى, ژ كه‌له‌پۆرێ كوردى چه‌ند چيرۆك بۆ زارۆكا  , به‌رهه‌ڤكرنا خالد سالح .

سالێن هه‌شتێيان د ديرۆكا چيرۆكا ده‌ڤه‌را به‌هدينان دا قوناغا وه‌رار و پێشداچوونێ بوويه‌ , چيرۆك ژ ئاليێ ته‌كنيكا هونه‌ريڤه‌ گه‌هشت قوناغێن پێشكه‌فتيتر ,چيرۆكێ  هه‌تا راده‌كى گه‌له‌ك باش خوه‌ ژ ئاوايێ فۆلكلۆرييێ  ڤه‌گێرانێ رزگار كر , وئه‌م ته‌كنيكێن مۆنۆلۆگێ و فلاشباكێ و شكاندنا زنجيرا فيزيكى يا ده‌مى و ب كارئينانا جهناڤێن جودا جودا يێن ڤه‌گێرانێتێدا دبينن  , هه‌روه‌سا هنده‌ك چيرۆكنڤيسان  گرنگى ب ئاليێ سايكۆلۆژيێ كه‌سانێن چيرۆكێ ددا , و ژ به‌ر سانسۆرا كو ژ ئاليێ حوكمه‌تێڤه‌ ل سه‌ر نڤيسكاران دهات سه‌پاندن پرانيا جاران چيرۆكنڤيسان سه‌مبۆل بكار دئينان ژ بۆ ده‌ربرينێ بكن ژ مه‌ره‌مێن خوه‌ يێن ملله‌تينيێ و وه‌لاتپارێزيێ , نه‌مازه‌ گه‌لێ مه‌ ل وێ قوناغێ تۆشى ژ ناڤچوون و قركرنێ و ده‌ربده‌ريێ و ئه‌نفال و گازا كيميايى دبوو ,ڤێ ب كارئينانا سه‌مبولان ب وى ئاوايى كو مه‌ره‌ما راست و دروستا چيرۆكنڤيسى ژ بۆ سازيێن رژێمێ خويا نه‌ بت هێزه‌ك هونه‌رى ددا چيرۆكان , ديسان جۆره‌كێ دييێ چيرۆكێ ده‌ركه‌فت ئه‌و ژى كورتيله‌ چيرۆك يان چيرۆكا گه‌له‌ك كورته‌ . هه‌ر دسالێن هشتێيان دا پێنگاڤێن يه‌كێ يێن ره‌خنا چيرۆكێ ده‌ركه‌فتن ب وى ئاوايى كو هه‌ر كومه‌له‌ چيرۆكه‌كا هاتبا وه‌شاندن ڤه‌كۆلينه‌ك يا ن چ نه‌بت گۆتاره‌ك يان پتر ل رۆژنامه‌كێ يا ن ل كۆڤاره‌كێ ل دۆر دهات به‌لاڤكرن  , ئه‌ڤێ يه‌كێ ژى باندۆرا خوه‌ يا ئه‌رێنى ل سه‌ر پێشڤه‌چوونا چيرۆكێ هه‌بوو , ديسان فه‌ره‌ ل ڤێ درێ به‌حسێ رۆلێ وه‌رگێرانا چيرۆكێن بيانى بۆ سه‌ر زمانێ كوردى بكن كو ب به‌رفره‌هى ل وى ده‌مى و هه‌تا نهۆ ژى دهينه‌ به‌لاڤكرن . هه‌روه‌سا فه‌ره‌ رۆلێ  ئێكه‌تيا نڤيسكاران يا ل وى ده‌مى ژ بير نه‌كن و ئه‌و سمينارێن چيرۆكخواندنێ و ره‌خنا چيرۆكێ يێن دهاتن پێشكێشكرن . هه‌ر دڤان سالان دا بزاڤه‌ك هاته‌ كرن بۆ ڤه‌گوهاستنا چيرۆكێن كوردى يێن كوردێن باكۆر كو  ب تيپێن لاتينى ل ده‌رڤه‌ى وه‌لات هاتين چاپكرن  بۆ سه‌ر تيپێن عه‌ره‌بى دا خوه‌نه‌وارێ كوردێ باشۆر ئاگه‌هى ل سه‌ر هه‌بن ژ وان بزاڤان ژى به‌لاڤبوونا دو پرتوكێن ماموستا محه‌مه‌د ئه‌مين بۆز ئه‌رسه‌لان (مه‌يرۆ ) و (مير زورو )ب تيپێن ئه‌ره‌بى  ژ ئاليێ هه‌ردو هێژايان عه‌بدلكه‌ريم فندى و سه‌گڤان يوسفى .

قوناغا پشتى سه‌رهلدانێ :

سه‌رهلدانا ئادارا 1991ێ ل باشۆر وه‌رگه‌ريانه‌ك بوو دهه‌موو ئاليێن ژيانا گه‌لێ كورد دا , ژ وان ئاليان ژى ئاليێ چاندى بوو , له‌ورا كو نڤيسكار ژ هه‌ر كه‌سێ دى پتر تێهنيێن ئازاديێ يه‌ , هه‌ر زوو ده‌ست ب بزاڤا خوه‌ كرن , ل دهۆكێ چه‌ندين كۆڤارو رۆژنامه‌ ده‌ركه‌فتن ژوان كۆڤارێن  مه‌تين , په‌يڤ يا ئێكه‌تيا نڤيسه‌رێن كورد ل دهۆكێ , سه‌رهلدان , گازى , تيرۆژ , خابۆر , چه‌په‌ر ,لالش , ڤه‌ژين , دجله‌ كو ب تيپێن لاتينى ده‌ردكه‌فت , هه‌فتينامێن  په‌يمان , ب كورتى  ئه‌م بێژن شۆرشه‌ك ره‌وشه‌نبيرى ل ده‌ڤه‌رێ سه‌رهلدا , ئه‌گه‌ر ئه‌م ڤه‌گه‌رن سه‌ر مژارا خوه‌ كو چيرۆكه‌ دێ بينن به‌لاڤبوونا ڤان كۆڤار و رۆژنامان رۆله‌ك گه‌له‌ك مه‌زن هه‌بوويه‌ ژ بۆ پێشڤه‌چوونا ڤى هونه‌رى , دڤان چاپه‌مه‌نيان هه‌مووان دا به‌رپه‌رێن تايبه‌ت ب   ئه‌ده‌بى هه‌بوون و گه‌له‌ك چيرۆك لێ دهاتن به‌لاڤكرن , هژمارا چيرۆكنڤيسان يه‌كجار زێده‌ بوو , سال بۆ سالێ نڤيسكاران كارين ب پشته‌ڤانيا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ  پرتۆكێن خوه‌ چاپ بكن , چ ب رێيا وه‌شانخانێن پرتۆكان كو حوكمه‌ت پشته‌ڤانيێ لێ دكت يان ب رێيا هاريكاريا ئێكه‌تيا نڤيسكاران كو د ڤى ده‌مێ بۆريدا هاريكاريا گه‌له‌ك نڤيسكاران كريه‌ بۆ چاپكرنا پرتۆكێن خوه‌ هه‌روه‌سا نهۆ ده‌زگه‌ها سپيرێز ل دهۆكێ هه‌يه‌ و هه‌تا نهو ب ده‌هان پرتۆك د وارێن جودا جودا دا چاپكرينه‌ .

 هه‌كه‌ر د سه‌ره‌مێ به‌رى سه‌رهلدانێدا هنده‌ك نڤيسكاران ده‌ليڤه‌ ده‌ست نه‌ كه‌فتبت كۆمه‌لێن خوه‌ يێن چيرۆكان چاپ بكن , پشتى سه‌رهلدانێ ده‌ليڤه‌ هلكه‌فت , ديسان چه‌ندين چيرۆكنڤيسَن نوو ده‌ركه‌فتن ,ژ وان كۆمه‌له‌ چيرۆكێن هاتين به‌لاڤكرن :

-          كه‌ريم جه‌مبل بيانى ,  خه‌ريبى    1992 

-          فازل عومه‌ر , كالێ په‌شێمان 1993 

-          حه‌سه‌ن سلێڤانى , بالۆلكا شه‌كرێ ,1994 ب تيپێن لاتينى و ل سوێدێ چاپ بوو .

-          قه‌يران فه‌ره‌ج  , سيبه‌را مرنێ , 1994

-           مسلم باتێلى ,گوليچن , 1995

-          ئيسماعيل مسته‌فا , هيڤيێن هلاويستى , 1996

-           ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د تاهر,  پێكۆله‌ك بۆ دانانا پانۆرامايه‌كێ بۆ جارا رۆژ غه‌يرى 1996

-          بايزێ عه‌مه‌رى , ئێژده‌ها , 1996

-          عسمه‌ت محه‌مه‌د به‌ده‌ل , داكه‌تن 1996 ب تيپێن لاتينى چاپ بوويه‌

-          سه‌گڤان خه‌ليل هيدايه‌ت , په‌يڤ بلند دفرن , 1996

-          عسمه‌ت محه‌مه‌د به‌ده‌ل , ژ ده‌ست دانا خه‌ونان , 1999

-          عه‌گيد شه‌فيق , چون به‌ره‌ڤ رۆژێ 1999

-          ئيسماعيل مسته‌فا , جوانترين ماچا چه‌رخى ,2000

-          جه‌لال مسته‌فا , وه‌ريانا به‌لگا , 2000 , ل به‌رلينێ چاپ بوويه‌ .

-          حه‌سه‌ن ئيبراهيم , دو كومه‌له‌ چيرۆك  , ئێك (توخيبێ مرنێ) ويا دوێ  ( چاڤێن من … چاڤێن وى  )2000

-          سه‌بيح محه‌مه‌د حه‌سه‌ن , ژانێن هۆزانه‌كا هار 2001 ل به‌رلينێ چاپ بوويه‌

-          فازل عومه‌ر , وه‌رگوهێزكێن مه‌مۆى ,2002 ,ل به‌رلينێ چاپ بوويه‌

-          خالد سالح , باليفك, 2002 ول به‌رلينێ چاپ بوويه‌

-          تێلى سالح موسا , ده‌ڤ چ نابهيسن !  , 2003

-          يونس ئه‌حمه‌د , لێ لێ وه‌سو , ‏2004‏

-          خالد سالح ,د ته‌نيا خورا ما خه‌ملاندى2004

-          ئيسماعيل مسته‌فا ,ژ خۆشيا خوشتر 2004

-          محسن عه‌بدولره‌حمان ,پێتيبوونا ره‌نگان 2004

-          حه‌سه‌ن ئيبراهيم ,هه‌لۆ ئه‌ورۆپا 2004

-          سه‌ديق حامد , خواندنگه‌ها برسيكرنێ , 2004

 

ژ بلى ڤان كۆمه‌لێن كورته‌ چيرۆكان ب سه‌دان چيرۆك د كۆڤار و رۆژنامێن كوردى يێن ل دهۆكێ و هه‌ولێرێ ده‌ردكه‌ڤن به‌لاڤببووينه‌ , ديسان ل سميناران هاتينه‌ خواندن و ڤه‌كۆلين ل سه‌ر هاتينه‌ كرن , نهۆ ره‌وشا كورته‌ چيرۆكا هونه‌رى ل ده‌ڤه‌را به‌هدينان گه‌له‌ك پێشدا چوويه‌ , چيرۆكنڤيسان گه‌له‌ك مفا ژسه‌ربۆرێن چيرۆكا جيهانى وه‌رگرتينه‌ , وه‌كو خويا ژى ئه‌وان ب رێيا زمانى عه‌ره‌بى به‌رهه‌مێن  چيرۆكنڤيسێن جيهانى خواندينه‌ و مفا ژێ وه‌رگرتينه‌ و ل ڤان سالێن پشتى سه‌رهلدانێ رێبازێن مۆدرنيزمێ و ب كارئانينا ته‌كنكێن نوو يێن ڤه‌گێرانێ و زمانێ شعركى د چيرۆكێدا و مفا وه‌رگرتن ژ ئالاڤێن هونه‌رێن دى يێن مينا  سيناريۆيا سينه‌مايێ و هونه‌رێ شێوه‌كارى و ديسا ن ڤه‌گه‌ريان به‌ر ب ئه‌فسانێ و كلتورى لێ ب ئاوايه‌ك مودێرن و هه‌روه‌سا گرنگيدان ب به‌رچاڤكرنا ئاليێ سايكولوجيێ كاره‌كته‌رێن چيرۆكان , ب كورتى چيرۆكنڤيسێ نهو گرنگيێ پتر ددته‌ چه‌وانيا گوتنێ , نه‌كو چ گۆتنێ , چنكو وه‌سا باوه‌ر دكت كو چيرۆك فۆرمه‌ك ئه‌ده‌بييه‌ پێدڤييه‌  ب زمانه‌ك ئه‌ده‌بى بێ نڤيساندن و باندۆرا خوه‌ ل سه‌ر ڤى بنياتى ل سه‌ر خوه‌نده‌وارى بكت , ديسان هنده‌ك  چيرۆكنڤيسێن مه‌ گرنگيێ  ددن پشكداريا خوه‌نده‌وارى د ئاڤاكرنا ده‌ قێ ئه‌ده‌بيدا ب رێيا هێلانا ڤالاهيان د ناڤ ئاڤاهيێ چيرۆكێدا كو خوه‌نده‌وار هزرا خوه‌ تێدا بكت و وان ڤالاهيان ل په‌ى تێگه‌هشتنا خوه‌ پر بكت,ئه‌ڤ ژى رێ ل به‌رامبه‌ر خواندنێن جودا جودا ڤه‌دكت كو نيشانا ده‌وله‌مه‌نديا ده‌قىيه‌ .

 ده‌رباره‌ى مژارێن كو چيرۆكنڤيسێن مه‌ د چيرۆكێن خوه‌ دا به‌رچاڤ دكن , پرسێن مرۆڤێ كوردن , به‌رزه‌بوونا وييه‌ د دنيايا ئيرۆ ده‌ , پرسيارێن وينه‌ به‌رامبه‌ر هه‌بوونێ و جيهانا نهۆ يا ئالۆز , ره‌وشا مرۆڤێ ئاساييێ كورده‌  چه‌وا هزر دكت , چه‌وا دژيت , چه‌وا رۆژا خوه‌ دبت سه‌ر , هه‌روه‌ها زولم و ئه‌شكه‌نجه‌و غه‌درا ديرۆكييا ل گه‌لێ كورد هاتيه‌ كرن مژارێن سه‌ره‌كيێن نڤيسكارێ كوردن.

پێدڤىيه‌  ل ڤێ درێ بێ گۆتن كو د ئه‌نجامێ كاودانێن ئابۆريێن د ڤان سالێن داويێ كوردستان تێدا د بورى چه‌ند   دڤيسكارێن مه‌ مشه‌ختى ئه‌ورۆپا بووينه‌ , ژوان , نزار محه‌مه‌د سه‌عيد , كه‌ريم بيانى , سالمێ جاسم و حه‌سه‌ن ئيبراهيم ,خه‌ليل دهۆكى ,  قه‌يران فه‌ره‌ج, و نهۆ ئه‌م د چيرۆكێن وان دا ره‌وشا كه‌سێ كورد د غه‌ريبيێ دا دبينن , ئانكو ئه‌م دكارن ناڤ ونيشانێ ئه‌ده‌بێ سرگونێ ل به‌رهه‌مێ وان بكن .

خويايه‌ كو دگه‌ل هه‌ر پێشداچوونه‌كێ ڤه‌وژارتنه‌ك په‌يدا دبت , ئه‌ڤ يه‌ك دچيرۆكا ده‌ڤه‌را مه‌ دا په‌يدا بوويه‌ , ئانكو هه‌ر چيرۆكنڤيسه‌ك بوويه‌ خوه‌يى ئاوايێ خوه‌ يێ خوه‌سه‌ر  د نڤيسينێدا , ئه‌ڤ يه‌كا كو ل به‌رى سه‌رهلدانێ باش خويا نه‌ دكر , نهو ئه‌م چيرۆكنڤيسان دبينن پتر گرنگيێ ددن ب كارئانينا زمانه‌ك شعركى د چيرۆكێن خوه‌ دا, هه‌نه‌ ژى چيرۆكێ به‌ر ب كورتبوونێ د بن و ب كێمترين په‌يڤان ده‌ربرينێ ژ  مه‌زنترين واتايێ دكن , ئانكو  زمانه‌كى تير و تێر  واتا بۆ چيرۆكێن خوه‌ بكار د ئينن , ب گشتى چيرۆك ل ده‌ڤه‌را مه‌ ب ئاوايه‌ك باش پێشداچوويه‌ و مخابن ده‌ليڤه‌ نهۆ نينه‌ ئه‌م ب هوور تر ل سه‌ر راوه‌ستن و نموونه‌يان ل سه‌ر بينن .

 

رۆمانا كوردى ل ده‌ڤه‌را به‌هدينان :

 

ڤه‌كۆله‌رێن ئه‌ده‌بى په‌يدابوونا رۆمانێ ب ژيانا نوو يا پيشه‌سازى و په‌يدا بوونا چينا ناڤين گرێددن كو ئه‌ڤ ژى گرێداى په‌يدا بوونا  باژێرىيه‌  , ديسان دگه‌ل ڤێ يه‌كێ مرۆڤێ هاڤى و نه‌گونجاى دگ&#