ئه‌حمه‌دێ حوسه‌ینی ( هه‌لبه‌ستڤان )

ده‌هـ پرسیار ده‌ربارێ زمان و شێوه‌زارێ کرمانجی
١. گه‌‌‌لۆ زمانێ یه‌كگرتی (ستاندارد)، د چارچۆڤه‌‌یا ئاریشه‌‌ و پرسگرێكێن پرالی یێن بوونه‌‌وه‌‌ری و ھه‌‌بوونا كه‌‌سایه‌‌تییا نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی یا كوردان ده‌‌، خه‌‌ونه‌‌كه‌‌ په‌‌مبه‌‌ھی ژ خه‌‌ونێن ره‌‌وشه‌‌نبیرانه‌‌ یان ژی ل گۆر ره‌‌وشا ئیرۆیین یا جوگرافی، سیاسی، چاندی و كولتووری یا كوردان راستی یه‌‌ و پێویسته‌‌ د زووترین وه‌‌خت ده‌‌ چاره‌‌سه‌‌ر ببه‌‌؟

٢. گه‌‌ر خه‌‌ونه‌‌كه‌ ‌په‌‌مبه‌‌ھی ژ خه‌‌ونێن ره‌‌وشه‌‌نبیران به‌‌؛ مه‌‌به‌‌ست ژ ھه‌‌ولدانێن کو د ڤێ چارچۆڤه‌‌یێ ده‌‌ به‌‌رز دبن، چی یه‌‌؟ ھه‌‌تا كیژان ئاستێ و كیژان راده‌‌یێ؛ كه‌‌سێن کو پشته‌‌ڤانیا ڤێ پرسێ دكن و ب ڤێ ھه‌‌ولدانێ مژوول دبن، ده‌‌ستھلاتێن رامان، ھزر و فه‌‌لسه‌‌فه‌‌یه‌‌كه‌‌ زمانی نه‌‌، گه‌‌لۆ دانوستاندنا ب دوا‌‌رۆژا زمانه‌‌كی ره‌‌ ب "رێ" زمانناسان ئان ب زمانزانان، چاره‌‌سه‌‌ر دبه‌‌؟ ده‌‌مێ کو كورد ده‌‌ربارێ زمانه‌‌كێ یه‌‌كگرتی دپه‌‌یڤن، ژ ئالی زانستی ڤه‌‌، ژ ئالی چارچۆڤه‌‌یێن ته‌‌یۆری ڤه‌‌، چ د ناڤ ده‌‌ستێ وان ده‌‌ ھه‌‌یه‌‌؟ ما ئه‌‌زموونه‌‌كه‌‌ جیھانی د ڤێ چارچۆڤه‌‌یێ ده‌‌، ژ بلی یا كوردان ھه‌‌یه‌‌ یان نا، ئایه‌‌ كورد ناچارن ژ خوه‌‌ ده‌‌ست پێ بكن و ژ خوه‌‌ ره‌‌ ل گۆر ره‌‌وشا زمانێ خوه‌‌ تهی‌‌ۆریه‌‌كێ بئافرینن و ژ ره‌یالیته‌‌ و ھه‌‌بوونا شێوه‌‌زارێن خوه‌‌ زمانه‌‌كی یه‌‌كگرتی ژ خوه‌‌ ره‌‌ ئاڤا بكن؟

٣. ژخوه‌‌ هه‌گه‌‌ر راست به‌‌، گه‌‌لۆ بنگه‌‌ھ و تێگه‌‌ھ و به‌‌لگه‌‌ و باوه‌‌ری و ئه‌‌نجامێن ڤه‌‌كۆلینانه‌‌ یێن ڤێ راستیێ چ نه‌‌، پرۆژه‌‌یێن ھه‌‌ڤگرتی یێن ده‌‌ستنیشانكرنا ڤێ راستیێ ل جه‌‌م كێ نه‌‌، ل بن سیها و د بن باندۆر و كارتێكرنا كیژان ئه‌‌كۆل و دبستان و فه‌‌لسه‌‌فه‌‌یان ده‌ ھاتنه‌‌ نڤیساندن و ئاماده‌‌كرن؟

٤. گه‌‌لۆ ده‌‌مێ ئه‌‌م به‌‌حسا زمانه‌‌كێ یه‌‌كگرتی دكن، مه‌‌به‌‌ست به‌‌شه‌‌كی كوردستانێ یه‌‌ یان ھه‌‌موو كوردستانه‌‌، مه‌‌به‌‌ست ئه‌‌وه‌‌ کو ئه‌‌م ڤان شێوه‌‌زاران گشان د یه‌‌ك شێوه‌‌زاری ده‌‌ بجڤینن و بھه‌‌لینن، ئان مه‌‌به‌‌ست ئه‌‌وه‌‌ کو شێوه‌‌زاره‌‌ك، ب كۆته‌‌كی یان ژی ب بریاره‌‌كه‌‌ سیاسی، بهێ ھلبژارتن و ده‌‌ستھه‌لاتێ ل شێوه‌‌زارێن دی بكه‌‌، یانی ببه‌‌ زمانێ خواندن، راگه‌ھاندن، په‌‌روه‌‌رده‌‌یی و په‌‌یوه‌‌ندیێن فه‌‌رمی، گه‌‌لۆ ده‌‌مێ کو شێوه‌‌زاره‌‌ك ببه‌‌ زمانێ كوردان یێ فه‌‌رمی، دكاره‌‌ د ھه‌‌مان ده‌‌می ده‌‌ ببه‌‌ زمانێ وان یێ یه‌‌كگرتی و یێ نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی و ھلبژارتنا شێوه‌‌زاره‌‌كی بۆ ھه‌‌موو كوردان دێ چاوا پێك بهێ‌‌، ل گۆر ژمارا شێوه‌‌زارئاخێڤان ئان ل گۆری كا كیژان شێوه‌‌زار ده‌‌وله‌‌مه‌‌ندتره‌‌؟

٥. گه‌‌ر سێ یان ژی چار زمانێن كوردی ھه‌‌بن، دێ چ ژ كوردان كێم ببه‌‌، یان به‌‌رو‌‌ڤاژی ڤێ یه‌‌كێ، دێ پربوونا زمانان له‌‌رزێ تێخه‌‌ واته‌‌یا ناسنامه‌‌یا نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی یا كوردان، دێ ھه‌‌ست و ھزرا نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی لاوازتر بكه‌‌، دێ چاره‌‌نووسا كوردان ئا دوا‌رۆژێ تێخه‌‌ مه‌‌ترسی و ئالۆزیه‌‌كه‌‌ مه‌‌زنتر؟ ما نھا ده‌‌مێ کو به‌‌حسێ زمانێ یه‌‌كگرتی دهێ كرن، ئه‌‌م نابینن کو ھه‌‌ر شێوه‌‌زاره‌‌كی كوردان، ب سه‌‌رێ خوه‌‌، ھه‌‌م گه‌‌ش دبه‌‌ و ھه‌‌م ژی ئاسۆیێن ھشیاری و ده‌‌ربڕینا خوه‌‌ به‌‌رفره‌‌ھتر و كوورتر دكه‌‌ و به‌‌ر ب زمانه‌‌كی سه‌‌ربخوه‌‌ ڤه‌‌ دچه‌‌؟

٦. جھێوازی، ناكۆكی و جوداھیێن د ناڤبه‌‌را شێوه‌‌زارێن كوردان ده‌‌ چ نه‌‌، ل كووڤه‌ دگه‌ھن ھه‌‌ڤ و ل كووڤه‌ ژ ھه‌‌ڤ دوور دكه‌‌ڤن، ما كیژان شێوه‌‌زار ژ یێن دن پتر، ژ ئالی رێزمانێن خوه‌‌ ڤه‌‌، ھه‌‌ڤۆكسازی، مۆرفۆلۆژی، سینتاكس، سه‌‌مانتكێن خوه‌‌ ڤه‌‌، نێزی ھه‌‌ڤن و دكارن ژ یێن دن باشتر ب ھه‌‌ڤ ره‌‌ بژین؟ هه‌گه‌‌ر كورمانجیئاخێڤه‌‌ك بخوازه‌‌ ھینی شێوه‌‌زاره‌‌كی دن ژ شێوه‌‌زارێن كوردان ببه‌‌، نه‌‌ ژ بۆ ئاخاڤتنا رۆژانه‌‌ لێ ژ بۆ کو ب وی شێوه‌‌زاری بنڤیسینه‌‌ و ئافراندنێ بكه‌‌، گه‌‌لۆ ئه‌‌و كورمانجیئاخێڤ دێ حه‌‌وجه‌‌داری ھینبوونه‌‌كه‌‌ رێبازانه‌‌ ببه‌‌ یان نا، دێ حه‌‌وجه‌‌داری مامۆستا، پرتووك و دبستانان ببه‌‌ ئان نا، هه‌گه‌‌ر ئه‌‌رێ به‌‌، ئیجار چ فه‌‌رق د ناڤبه‌‌را ھینبوونا شێوه‌‌زاره‌‌كی كوردان و زمانه‌‌كی بیانی ده‌‌ ھه‌‌یه‌‌؟ ھه‌‌ر وسا بۆ شێوه‌‌زارئاخێڤێن دن ژی ده‌‌ما کو ھینی كورمانجیێ ببن، گه‌‌لۆ دێ ژ بۆ وان نه‌‌ وه‌‌ك ھینبوونا زمانه‌‌كی نوو به‌‌؟

٧. گه‌‌لۆ ھه‌‌تا كیژان راده‌‌یێ، ره‌‌وشه‌‌نبیرێن كورد یێن ھه‌‌موو شێوه‌‌زارێن كوردی، ب ھه‌‌لویسته‌‌كه‌‌ شارستانیانه‌‌، ب ھشه‌‌كی رۆناك و ڤه‌‌كری، ب ئالاڤێن‌‌ کو بشێن به‌‌رژه‌‌وه‌‌ندیێن نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی بپارێزن، دکارن ڤێ پرسێ پێشكێش دكن، گۆتوبێژ بکن و ل قه‌‌له‌‌م بدن؟ ما ره‌‌وشه‌‌نبیرێن شێوه‌‌زارێن كوردی، ئیرۆ ، گه‌ھشتنه‌‌ ئاستێ کو ده‌‌ست ژ شێوه‌‌زارێن خوه‌‌ - ژ بۆ بجھكرنا شێوه‌‌زاره‌‌كی ب ته‌‌نێ کو نه‌‌ یێ وان به‌‌- به‌‌ردن و ھه‌‌ر كه‌‌س ژ ئالی خوه‌‌ ڤه‌‌، زه‌‌مینه‌‌كێ بۆ گه‌‌نگه‌‌شه‌‌ و دیالۆگێ، ل ده‌‌رڤه‌‌یی دیمه‌‌نا ركێشان و دژمناتیا شێوه‌‌زارێن دن، ئاماده‌‌ بكه‌‌؟

٨. رۆژ ل په‌‌ی رۆژێ، دونیا بچووكتر دبه‌‌. ھنه‌‌ك زمان خورت و ھنه‌‌ك لاواز دبن، ھنه‌‌ك ژی خاترێ ژ ڤێ خره‌‌جرێ دخوازن و ب داوی دبن. ماده‌‌م شێوه‌‌زارێن كوردان ره‌‌وشا كوردان ئالۆزتر دكن و دبن سه‌‌ده‌‌مێن ژدایكبوونا ئاریشه‌‌ و پرسگرێكێن سیاسی، جڤاكی و كولتووری، چما كورد زمانه‌‌كی دن ژ خوه‌‌ ره‌‌ وه‌‌ك زمانه‌‌كی فه‌‌رمی ھلنابژێرن و ھه‌‌موو شێوه‌‌زاران ل بن سیها وی زمانی ئازاد و سه‌‌ربه‌‌ست، وه‌‌ك زمانێ مالێ، به‌‌رنادن؟ ماده‌‌م كه‌‌س ژ مه‌‌ ده‌‌ست ژ شێوه‌‌زارێ خوه‌‌ به‌‌رناده‌‌ و ب دارێ زۆرێ ژی ئه‌‌م نا‌گه‌هن چو سه‌‌رئه‌‌نجامان، بلا زمانێ فه‌‌رمی یێ كوردستانێ ببه‌‌ ئینگلیزی، دێ چ ببه‌‌؟

٩. زمانێ مه‌‌، ب تایبه‌‌تی، پشتی سه‌‌دسالا بوری، سه‌‌دسالا دژوارا بوھژینێ "ئاسیمله‌‌بوونێ"، تایبه‌‌تمه‌‌ندییا مه‌‌ یا سه‌‌ره‌‌كه ‌‌یه‌‌، ھه‌‌ر وسا یه‌‌ك ژ پیرۆزترین مه‌‌رجێن ژیانا مه‌‌ یا مرۆڤانه‌ ‌یه‌‌. گه‌‌لۆ ده‌‌مێ کو د رێیا پێشڤه‌‌چوونا مه‌‌ ده‌‌ ببه‌‌ كه‌‌له‌‌م و ئه‌‌م نه‌‌شێن چاره‌‌یه‌‌كێ ژێ ره‌‌ ببینن، ئه‌‌و پیرۆزمه‌‌ندییا زمان دله‌‌رزه‌‌ یان نا، گه‌‌لۆ ره‌‌وشه‌‌نبیرێن كورد دكارن د ڤێ قۆناغێ ده‌‌، ب چاڤێن‌‌ گوماندار ل پیرۆزمه‌‌ندییان و د ناڤ وان ده‌‌ ژی ل شێوه‌‌زارێن خوه‌‌، ته‌‌ماشا بكن ئان نا؟

١٠. دیمه‌‌نا زمانێ كوردی یا کو ئیرۆ، بێ مكیاژ، ل به‌‌ر چاڤه‌‌، ئانگۆ ره‌‌وشا ئیرۆیین یا زمان؛ هه‌گه‌‌ر ئه‌‌م خوه‌‌ نه‌‌خاپینن و ل ته‌‌لڤیزیۆن و رادیۆیان، ل كۆڤار و رۆژنامه‌‌یان، ل كۆمه‌‌له‌‌ و سازیێن راگه‌ھاندنێ، ل مالپه‌‌ران و ھه‌‌تا راده‌‌یه‌‌كێ ژی ل رێخستنێن سیاسی یێن كوردان بنێرن، ره‌‌وش د ترسناكترین ئاست ده‌‌یه‌‌. پرسا کو د سه‌‌رێ مرۆڤان ده‌‌ دته‌‌قه‌‌ ئه‌‌ڤه یه‌‌‌: ما ب راستی شێوه‌‌زارێن مه‌‌ پشتا خوه‌‌ دانه‌‌ ھه‌‌ڤ و ھه‌‌ر یه‌‌كێ ژ وان رێیه‌‌كه‌‌ خوه‌‌سه‌‌ر ژ بۆ برێڤه‌‌چوونا خوه‌‌ ھلبژارتیه‌‌؟