- 1 -

 

" ریژه‌یا پتر ژ که‌سانێن ئه‌نتلکتوێل هه‌ول ددن تێگه‌هـ و داناسینا ره‌وشه‌نبیرییێ ب هنده‌ک کارێن دی ڤه‌ گرێبدن بۆ نموونه‌ نڤیسکاری. هزر دکن کو چو که‌سێ هنده‌ک پرتووک نڤیسین ئه‌و ره‌وشه‌نبیره‌، چو که‌سێ هنده‌ک کاسێت توومارکرین ئه‌و ره‌وشه‌نبیره‌، چو که‌سێ هنده‌ک ریپۆرتاژ ئاماده‌کرین ئه‌و ره‌وشه‌نبیره"‌

پێشه‌کی:

ژ به‌ر کو ئه‌ڤ بابه‌ته‌ به‌رفره‌هـ و مه‌زنه‌،  گه‌له‌ک ره‌هه‌ندێن خوه‌ یێن نه‌دیار هه‌نه‌، هه‌روه‌سا گه‌له‌ک چه‌ق و تاک ژی ژێ دچن، له‌ورا ئه‌ز باوه‌ر دکم کو پێدڤی ب ده‌رازینکه‌ک هزری، ئه‌پستمی و فه‌لسه‌فی هه‌یه چونکی ئارمانج ئه‌و نینه‌ ئه‌ز بێژم کا مه‌ ره‌وشه‌نبیر ل ده‌ڤه‌رێ هه‌یه‌ یان نا، نه‌خێر. بابه‌ت و پرسیار ژ هندێ به‌رفره‌هتره‌ و برین ژ هندێ کویرتره‌‌. به‌لێ سه‌رئارمانج ئه‌وه‌ کو ئه‌ز هنده‌ک پرسیارێن گوماندار بئازرینم و د ناڤا ته‌ڤنێ وان ده‌، سیمایێن ره‌وشه‌نبیرێ مه‌ "هه‌گه‌ر هه‌بن" دیار بکم.

جارێ ب چو ئاوایی ژ ئاوایان ئه‌ز نکارم داناسینه‌ک دابر بۆ ره‌وشه‌نبیری ده‌ست نیشان بکم چونکی ل سه‌رانسه‌ر جیهانێ داناسینێن جودا جودا هه‌نه‌ و باشترین داناسین ژی ئه‌ون یێن کو د ئینسکلۆپیدیا بریتانی ده‌ هاتین، به‌‌لێ ئه‌ز دێ هنده‌ک ژ پرسپکتیڤێن خوه‌ ده‌ربارێ بابه‌تی راگه‌هینم. من گۆت کو داناسینێن جودا جودا هه‌نه‌، به‌لێ ره‌وش و که‌توارێن جودا جودا ژی هه‌نه‌، جڤاک و کولتوورێن جودا جودا ژی هه‌نه‌ و ژ بلی وان هه‌موویان، بزاڤه‌ک به‌رده‌وام ژی هه‌یه‌ و ئه‌و بزاڤ ب خوه‌ واته‌یا سه‌یرووره‌تێ ددت و سه‌یرووره‌ت ژی د ماهییه‌تا خوه‌ ده‌ بزاڤ و به‌رده‌وامییا ژیان و گوهۆرینێ رادگه‌هینت. رۆژانه‌ داناسین په‌یدا دبن و رۆژانه‌ ژی هنده‌ک تێگه‌هـ و پێکهاته‌ چێدبن و  هنده‌کێن دی دهه‌رفن، به‌لێ د هه‌موو حاله‌تان ده‌ هنده‌ک تشت هه‌نه‌ ب ناڤێ بوها و پرنسیپێن سه‌ره‌کی و لهه‌ڤهاتی، کو ب هه‌بوون و بوونه‌وه‌رییێ ڤه‌ گرێدایی، خوه‌ دپارێزن و دبن ژێده‌ر بۆ حه‌وجه‌دارییا مه‌ بۆ داهێنانێن نوو.

فیلۆسۆفه‌ک دبێژت: "راستی ب خوه‌ نه‌ پیرۆزه‌، به‌لێ رێکا وێ راستییێ پیرۆزه‌" ژ به‌ر کو دویر نینه‌ مرۆڤ ب درێژییا عه‌مرێ خوه‌ ل په‌ی راستییا تشته‌کێ بگه‌رت و ل دوماهییێ، پشتی کو دگه‌هت، ئاشکه‌را بکت کو ئه‌و راستی ب خوه‌ چو نینه‌، بێ واته‌ یه‌، به‌لێ ئه‌و هه‌ول و بزاڤ و ماندیبوونا کو مرۆڤی برێڤه‌ دیتی، ئه‌ها ئه‌و کاره‌کێ پیرۆزه‌ ژ به‌ر کو ب کێمی نێزیک بوو و هه‌تا راده‌یه‌کێ گومان و یه‌قین ژ هه‌ڤدو ڤاڤێر کرن.

ئه‌ڤجار، سه‌رئه‌نجاما بابه‌تێ من ژی هه‌لبه‌ت نه‌ پیرۆزه‌، به‌لێ ئه‌ڤ هه‌ول و خواندن هه‌تا راده‌یه‌کێ دێ بیته‌ جهێ تێبینی و پرسیارێن ناڤه‌ندێ، چونکی لێگه‌ریانه‌که‌ ل په‌ی راستییێ، راستییا "ره‌وشه‌نبیرێ" مه‌ ل ده‌ڤه‌را به‌هدینان.

گرێدانا ره‌وشه‌نبیریێ ب ده‌لیڤه‌ و ره‌وشا دۆرهێلی ڤه:

ده‌مێ کو باسا ره‌وشا "ره‌وشه‌نبیرێ' کورد ل ده‌ڤه‌رێ دهێته‌ کرن، پرس و پرسگرێکێن قووناغێ دبنه‌ جهێ گۆتوبێژان، هنده‌ک که‌سێن کو ب بسته‌هی خوه‌ وه‌کو " ره‌وشه‌نبیر" ل قه‌له‌م ددن و قه‌ت گومانێ د خوه‌ ده‌ ناکن، هه‌ول ددن هنده‌ک شه‌رعییه‌تێ بدن دره‌نگمانا خوه‌، خه‌مسارییا خوه‌، بێبه‌رهه‌می و په‌راویزکرنا خوه‌، درێغی و بێخێرییا خوه‌، ئه‌و ژی ب رێکا خواندنه‌ک خه‌له‌ت بۆ ره‌وشا ره‌وشه‌نبیرێن هنده‌ک ده‌ڤه‌رێن دی وه‌ک ئه‌ورۆپا بۆ نموونه‌. ئه‌و که‌س نه‌ تنێ وه‌سا دهزرینن، به‌‌لێ دبێژن: "بارودۆخێ کوردستانێ هێژ بێ ئێمناهی یه‌، نه‌ هاریکاره‌، جڤاکێ کوردستانی جڤاکه‌ک پاشکه‌ڤتی یه‌، بێ دامه‌زرینه‌گه‌هه‌، کولتوور و بنگه‌هێن ده‌ستهه‌لاتێن جیاواز نکارن د ره‌وشه‌نبیران بگه‌هن له‌ورا ژی کار و فانکسیۆنا که‌سێ ره‌وشه‌نبیر ڤالا نابت ژ کێماسیییان".

ل جهـ و ده‌مه‌ک دی ژی دبێژن: " ل هه‌ر جهه‌ک دی وه‌سا بوو، ته‌نانه‌ت ل ئه‌ورۆپا ژی وه‌سان بوو‌. به‌لێ نۆکه‌ چونکی ره‌وش ل وان وه‌لاتان ره‌وشه‌که‌ ته‌ناهـ و ئارامه‌ له‌ورا ره‌وشه‌نبیر دکارت ل وێده‌رێ سه‌رخوه‌بوونا خوه‌ بپارێزت و داهێنانێ د بیاڤێ خوه‌ ده‌ بکت... هه‌گه‌ر ره‌وش ل ئه‌وان وه‌لاتان وه‌ک یا مه‌ کامباخ با، هه‌لبه‌ت ره‌وشا ره‌وشه‌نبیرێن وان ژی  دا وه‌کو ره‌وشا مه‌ بت" و گه‌له‌ک تشتێن دی ژی دبێژن.

ب نێرینا من ئه‌ڤه‌ هه‌ڤبه‌رکرنه‌کا خه‌له‌ته‌ چونکی نه‌ ته‌نێ ئه‌ورۆپا به‌لێ هه‌می جیهان د قووناغێن جودا جودا ره‌ ده‌رباز بوویه‌ و گه‌له‌ک ب چاڤێ سه‌رێ خوه‌ دیتیه‌. ئاست و ئالاڤ ژی ب که‌سایه‌تی و پره‌نسیپێن که‌سایه‌تی ڤه‌ گرێدایی نه‌، هه‌روه‌سا ب باوه‌ری و هێڤیخوازییان. گه‌له‌ک میناک ژ دیرۆکێ هه‌نه‌‌، گه‌له‌ک ناڤ هه‌نه‌، ئه‌ڤرۆ ئه‌و ناڤ بوونه‌ مرییێن زندی د دیرۆکا گه‌لێن خوه‌ و هه‌موو مرۆڤاهییێ ده‌، بۆ نموونه‌:

وه‌ختێ کو "برونۆ"[[1]] سه‌را پرسپکتیڤێن خوه‌ دهێته‌ گرتن و ل دوماهییێ حوکمێ شه‌وتاندنا وی دهێته‌ راگه‌هاندن، چه‌ند ده‌رفه‌ت و ده‌لیڤه‌ بۆ هه‌لخستن کو داگێرانێ بکت و په‌شێمانییا خوه‌ دیار بکت، به‌لێ ئه‌وی گرنگی ب " هه‌لویست"  و " بریارا" خوه‌ دا، دبت چونکی وی دزانی کو رۆژه‌کێ که‌سه‌ک وه‌کو جان پاول سارته‌ری دێ هێت و بێژت: "مرۆڤ هه‌لویسته‌ و به‌س"، ب راستی ژی برونۆ نه‌دخوازت بیر و بۆچوونێن خوه‌ یێن کو ده‌ربڕینا که‌ساتی و بوونه‌وه‌رییا وی دکن، بۆ خاتر و رازیکرنا ده‌ستهه‌لاتا که‌نیسه‌یێ، بگوهۆرت. ئه‌وی رێز بۆ حه‌زره‌تێ عیسایی دگرت به‌لێ ره‌خنه‌یێن خوه‌ ژی ب نه‌به‌زی رادگه‌هاندن، کو که‌س نه‌شێت ببت "خوه‌دێ و کوڕ و روح" و نه‌دخوازت باوه‌رییا که‌نیسه‌یێ ده‌ربارێ حه‌زره‌تێ عیسایی په‌سه‌ند بکت و خاچێ ماچی بکت چونکی باوه‌ری ب ته‌یۆرییا به‌رجه‌سته‌کرنێ نه‌بوو. برونۆ دهێته‌ شه‌وتاندن و نه‌ تنێ هزر، پرسیار و ره‌خنه‌یێ ل په‌ی خوه‌ دهێلت، به‌لێ شه‌وتاندنا وی ب خوه‌ ژی دبت پرسیاره‌ک هلاویستی، هه‌روه‌سا دبت ئێستگه‌هه‌ک د سێرێیانا دیرۆکا ئه‌ورۆپی ده‌ ب تایبه‌ت بۆ که‌سێن ل په‌ی وی دهێن وه‌کو "گالیلۆ" [[2]].

گالیلۆ ژی پشتی پێکۆله‌ک به‌رده‌وام، دگه‌هت باوه‌رییێ کو زه‌مین دزڤرت، به‌لێ بیر و رایێ وی ده‌ربارێ زڤراندنا زه‌مینی دبت پرسا رۆژه‌ڤێ ل وی سه‌رده‌می. ته‌یۆرییا وی دبت قه‌پخوازی بۆ فه‌لسه‌فه‌یا که‌نیسه‌یێ چونکی زڤراندنا زه‌مینی، هه‌گه‌ر راست بت، واته‌یا به‌رهاڤێتنا گه‌له‌ک ته‌یۆرییێن پێشتر ددت و مرنا وان رادگه‌هینت. که‌نیسه‌ ده‌ستهه‌لاته‌ و ده‌ستهه‌لات د به‌رته‌نگییان ده‌ ئاماده‌ یه‌ سه‌رجه‌م ئالاڤان بۆ به‌ره‌ڤانییێ ژ هزر و فه‌لسه‌فه‌یا خوه‌، ب کار بهینت. به‌لێ زانایی یه‌ کو باوه‌ری ژێده‌ره‌ بۆ دۆگماکارییێ، له‌ورا ژی ده‌ستهه‌لات ب شێوه‌یه‌ک دۆگماکارانه‌ سه‌ره‌ده‌رییێ ل گه‌ل گالیلۆ دکت و بریارا سه‌ربڕینا وی ددت. ب دارێ خورتییێ گالیلۆیی نه‌چار دکت کو داگێرانێ بکت، ئیمزا بکت و پيشێمانییا خوه‌ بۆ رایێ گشتی راگه‌هینت. زێره‌ڤانه‌ک چه‌نگلێ وی دگرت و هێدی هێدی بۆ سه‌ربڕێ دبت دا کو سه‌رێ وی یێ تژی ژ هزرێن نوو، بڕن. راسته‌ کو گالیلۆ ب نه‌چاری ئیمزا کر، به‌لێ ل کێلیکا دوماهییێ، به‌ری کو سه‌رێ وی ل به‌ر پێن باوه‌ردارێن سه‌له‌فی بزڤرت، ئه‌و هێڤ دکت زێره‌ڤانی و ب پسته‌ پست د گوهێ وی ده‌ دبێژت: " به‌لێ هه‌ر دزڤرت!".

ئه‌و هه‌ردوو بوویه‌ر ب گه‌له‌ک تشتان ژ هه‌ڤ جودا بوون، به‌لێ ب گه‌له‌ک تشتێن دی ژ هه‌ڤدو نێزیک بوون. ئه‌ز دخوازم خوانده‌ڤان هزرا خوه‌ ب تنێ د هه‌لویستێن هه‌ردو که‌سان ده‌ بکن.

ئایا برونۆ و گالیلۆ دکارین داگێرانێ ژ هزر و فه‌لسه‌فه‌یا خوه‌ بکن یان نۆ؟ ئایا دکارین هزرا سه‌له‌فی یا که‌نیسه‌یێ په‌سه‌ند بکن یان نۆ؟ ئایا وان دزان کو دوماهیکا وان دێ ب هنده‌ک ئاوایێن تراژیدی بت یان نۆ؟ ئایا وان باوه‌ری و پرنسیپێن خوه‌ پارازتن یان نۆ؟ ئایا رۆل و فانکسیۆنا ره‌وشه‌نبیرییێ ته‌کووز کرن یان نۆ؟ و... هتد.

ئه‌ز باوه‌ر دکم کو وان به‌ربینییا ڤێ رۆژگارێ دکر، گومان دکرن کو که‌نیسه‌ بکارت خوه‌ ل به‌رانبه‌ر پرسیار و گومانێ بگرت له‌ورا ژی به‌رده‌وامی دێ ب کار و بزاڤا وان هێته‌ دان، ئه‌و بوو کو "دیکارت"[[3]] هات و شه‌رێ خوه‌ ل گه‌ل وێ ترس، دودلی، باساری و دارزینێ راگه‌هاند. دیکارتی دکاری وان هه‌ردوو بوویه‌ران بۆ خوه‌ بکته‌ عیبره‌ت، خوه‌ بێده‌نگ بکت و پرس و پرسیاران بۆ سه‌رده‌مه‌ک دی بهێلت، به‌لێ جونکی دیکارت بوو و نه‌ که‌سه‌ک دی، له‌ورا خوه‌ راده‌ستی ده‌ستهه‌لاتا که‌نیسه‌یێ نه‌کر، نه‌خوازت تووش ژی ببت، به‌لێ پا ب ئه‌رکێ خوه‌ یێ ئه‌خلاقی و دیرۆکی حه‌سیا له‌ورا ژی ڤیا ب ئالاڤێن خوه‌ یێن ئاشتیانه‌ کار و خه‌باتا هه‌ڤبیرێن خوه‌ به‌رده‌وام بکت. دیکارت گومانێ ب کار دهینت و گومان دژمنێ هه‌ری مه‌زنه‌ بۆ ده‌ستهه‌لاتا باوه‌رییێ. ب ئاوایه‌ک هشمه‌ند و ژێهاتی، وی شیا ب گومانێ ته‌جاوزا هزرێن سه‌له‌فی و لاهۆتی بکت. ئانکو: پرسیار و گومان باشترین چه‌کن ل به‌رانبه‌ر راستی و پیرۆزییان.

پشتی دیکارتی و په‌یڕه‌وێ وی یێ کو ل سه‌ر گومانێ و پرسیاران هاتییه‌ ئاڤاکرن "فره‌نسیس بیکۆن"[[4]] هه‌ڤده‌مێ وی، دهێت و هه‌لویستێ وی په‌سه‌ند دکت ب تایبه‌ت ده‌مێ کو گۆتی: "هه‌گه‌ر ئه‌م ژ راستییێ ده‌ست پێ بکن، ل دوماهییێ دێ گه‌هن گومانێ. به‌لێ هه‌گه‌ر ئه‌م ژ گومانێ ده‌ست پێ بکن، ل دوماهییێ دێ گه‌هن راستییێ".

ئه‌ڤه‌ باشترین و بهێزترین هه‌لویست بوو کو که‌سه‌ک وه‌کو فره‌نسیس بیکۆنی د ده‌رحه‌ق سه‌رده‌م و دیرۆکا خوه‌ و هه‌ڤبیرێن خوه‌ ده‌ بستینت، هه‌لویسته‌ک ئه‌خلاقی نایاب بوو و ژبلی هه‌لویستێن ئه‌خلاقی، چو هه‌لویستێن دی ژ ره‌وشه‌نبیران ناهێنه‌ چاڤه‌رێکرن.

نه‌ ب تنێ ئه‌ڤه‌، به‌لێ بزاڤ و خه‌بات به‌رده‌وام دبن هه‌تا کو "جۆن لۆک"[[5]] دهێت و هه‌ست ب دژوارییا تراژیدییا مرۆڤانه‌ دکت و دزانت کو ده‌ستهه‌لاتا که‌نیسه‌یێ سه‌ده‌مه‌ک سه‌ره‌کی یه‌ بۆ ئالۆزییا ره‌وشێ و کامباخییا دۆرهێلی. جۆن لۆک ب هۆستایانه‌ ئالاڤێن خوه‌ ب کار دهینت و ده‌ستهه‌لاتا وی ده‌می ل سه‌رانسه‌ر ئه‌ورۆپا تێدگهینت، کو چێنابت که‌نیسه‌ ب هزر و فه‌لسه‌فه‌یا خوه‌ یا سته‌ور ژیانا زندییان ده‌ستپلین بکت چونکی ژبلی به‌زاندن و پێشێلکرنا مافێ مرۆڤان و تێگه‌هێ راستییان، نکارت تشته‌ک دی پێشکێش بکت. دبێژت ژی کو ده‌ستهه‌لاتا دینی- لاهۆتی بوویه‌‌ سه‌ده‌مێ سه‌ره‌کی بۆ تێکدانا بارودۆخی و په‌یدابوونا ناکۆکییان د ناڤ ته‌خێن جڤاکی ده‌‌، ئه‌وان یاسا به‌زاندن و مافێن مرۆڤان پێشیل کرن و ئه‌گه‌ر ژی نه‌ تنێ هزر و فه‌لسه‌فه‌یا سه‌له‌فی، ‌لێ تێکلییێن ده‌ستهه‌لاتا که‌نیسه‌یێ‌ ل گه‌ل چینا ده‌ره‌به‌گ و سه‌رمایه‌داران بوو.

گومان پرسیاران چێدکت و پرسیار ل په‌ی راستی و به‌رسڤان دگه‌رن. ئه‌ڤه‌ هه‌موو ل گه‌ل رۆژگارێ دبت ئیدۆلۆژی د فه‌هه‌رنگان ده‌، نه‌مازه‌ پشتی هاتنا هنده‌ک زانا و فیلۆسۆفێن دی وه‌کو: "نیتشه و فرۆید"[[6]]، ئه‌ڤه‌ هه‌ردو هاتن و ئاوایێ لێگه‌ریان و ئانالیزێ ب جاره‌کێ گوهۆرین، ئالاڤێن لێکۆلین و پێزانینان په‌یداکرن و بوونه‌ دامه‌زرینه‌رێن تێگه‌هێ ئیدۆلۆژییێ.

ل وی چاخی هنده‌ک پرسیارێن گرنگ هاتن ئازراندن، وه‌ک:

چاوان ئه‌م دێ شێن تشتان، نه‌ وه‌ک کو ئه‌م دخوازن، به‌لێ وه‌ک کو راستی و ماهییه‌ت، ببینن و تێبهزرینن؟

مرۆڤ پێکهاته‌یه‌ک پسیکۆلۆژی یه‌، نه‌ تنێ فسیۆلۆژی و بیلۆژی یه‌، لورا ژی پیویسته‌ ئه‌و پێکهاته بهێته‌ ناسکرن و زمان و هزر دبن باشترین ئالاڤێن پرۆسه‌سا ناسکرنێ‌. " ئه‌ز باوه‌ر دکم کو ئه‌ڤه‌ ب خوه‌ واته‌یا هه‌لوه‌شاندنێ"  Deconstruction" رادگه‌هینت، پاشی "جاک دریدا"[[7]] دێ ب درێژی ل سه‌ر وێ فه‌لسه‌فه‌یێ راوه‌ستت و ب ناڤی هێته‌ ناسکرن"[[8]]