سه‌بری سلێڤانی : رۆماننڤیس

داخویانی ژ رۆماننڤیسێ کورد سه‌بری سلیڤانی ده‌ربارێ پرسا ستانده‌رتکرنا زمانێ کوردی

برێز سه‌رۆکێ هه‌رێما کوردستانێ
برێزان سه‌رۆک و ئه‌ندامێن په‌رله‌مانتۆیێ کوردستانێ
برێزان سه‌رۆک و ئه‌ندامێن ئه‌نجۆمه‌نێ وه‌زیرێن کوردستانێ
برێزان وه‌زیرێ په‌روه‌ردێ و خواندنێن بلند
برێزان سه‌رۆک و سه‌کره‌ته‌ر و ئه‌ندامێن مه‌کته‌بێن سیاسی یێن پارتێن کوردستانی ‌
برێزان ره‌وشه‌نبیر و نڤیسکارێن کورد
هه‌ڤزمانێن برێز،
کوردستانیێن برێز،

وه‌ک پێگری ب بنه‌مایێن دیمۆکراسی و پێکڤه‌ژیان و لێبۆرینی، ئه‌ز سه‌بری سلێڤانی، هه‌لویستێ خوه‌ به‌رانبه‌ر "په‌یاما کۆمه‌لا نڤیسکار و ئه‌دیب و ئه‌کادیمستێن کورد" ده‌ربارێ ستانده‌رتکرنا زمانێ کوردی، بۆ وه‌ یێن رێزدار دیار دکم:
پرانییا نڤیسکار، زمانزان و فیلۆسۆفێن جیهانێ باوه‌ر دکن کو زمان هه‌بوونا مرۆڤی یه‌، زمان خانیێ بوونه‌وه‌ریێ یه‌، زمان بنه‌مایێ پارازتنا ژیانێ یه‌، ژ به‌ر کو ب راستی ژی زمان وه‌سانه‌، له‌ورا داگیرکه‌رێن کوردستانێ به‌رده‌وام هه‌ولداینه‌ زمانێ کوردی لاواز بکن دا کو په‌یوه‌ندییا مرۆڤێ کورد د گه‌ل ئاخ، ناسنامه، دۆز و دیرۆکا وی لاواز ببیت. دووربوونا مرۆڤی ژ زمانێ وی یێ زکماکی، دبیته‌ هۆکاره‌کێ سه‌ره‌کی کو هه‌موو په‌یوه‌ندییێن مرۆڤی لاواز ببن و به‌ره‌ به‌ره‌ نه‌مینن. ئێک ژ ئه‌گه‌رێن هاڤیبوون و بیانیبوونا مرۆڤێ کورد دوورکه‌ڤتنا وی بوو ژ زمانێ وی یێ زکماکی، به‌لێ ئانها ئه‌و داگیرکه‌ر نه‌مان و مرۆڤێ کورد ئێدی ژ سیاسه‌تا بوهژین و زڕبه‌هریێ ناترسیت ب تایبه‌ت ل باشوورێ کوردستانێ. ئێکه‌مین جاره‌ د دیرۆکا مرۆڤێ کورد ده‌ کو ب ئاوایه‌کێ ئازاد، ب زمانێ خوه‌ یێ دایکێ دئاخڤیت، دخوینت و دنڤیسیت.
ئه‌م باوه‌ر دکن کو ستانده‌رتکرنا زمانێ کوردی پرسه‌ک پیدڤی یه‌ به‌لێ نه‌ ل هه‌ر جهـ و ده‌می چونکی ئاوایێ پیکهاته‌یێ جڤاکی ژ جه بۆ جهی و ژ ده‌م بۆ ده‌می، هه‌روه‌سان ژ جڤاک بۆ جڤاکی جودا یه‌. له‌ورا ژی هه‌ولدانا دامه‌زراندنا زمانه‌کێ ستاندارت دێ ببیته‌ ئه‌گه‌ر بۆ دابه‌شکرنا جڤاکێ کوردستانی و ئاخا کوردستانێ. ئه‌و ب خوه‌ وه‌کو لانگویستیک، ستانده‌رتکرنا زمانه‌کێ – هه‌گه‌ر پیدڤی بیت - گه‌ره‌که‌ وه‌کو دیرۆک ده‌ست پێ بکت، قووناغ ب قووناغ، نه‌ وه‌کو بریار بهێته‌ سه‌پاندن چونکی ئه‌زموونێن وه‌سان دبن جهێ پرسیار و گومانێ و سه‌رکه‌ڤتنێ ب ده‌ست ڤه‌ ناهینن، به‌لێ دوور نینه‌ دووبه‌ره‌کی و ڤه‌قه‌تیان و پارچه‌کرن ده‌ست پێ بکت و ئه‌ز هێڤیخوازم کو سه‌رکردایه‌تییا سیاسییا کوردی رژده‌ ل سه‌ر هه‌ڤگرتن و ئێکبوونا ملله‌تێ کورد.
بهێزکرنا هه‌موو زاراڤێن کوردی واته‌یا بهێزکرنا زمانێ کوردی ددت، کو نێزیک ببیته‌ ستاندارت، بێ کو زیانێ بگه‌هینت پیکهاته‌یێ نه‌ته‌وه‌، ناسنامه‌، دیرۆک، جوگرافی و یا ژ هه‌موویان گرنگتر هه‌ڤگرتنا ملله‌تێ کورد. ئه‌ز هزر دکم کو سه‌پاندنا زاراڤه‌کێ ژ زاراڤان، ب تایبه‌ت د ڤێ قووناغێ ده‌، دێ زیانێ گه‌هینت ده‌ستکه‌ڤتێن کوردستانێ ‎ب تایبه‌ت یێن سیاسی، ره‌وشه‌نبیری، جڤاکی، په‌روه‌رده‌ و فێرکرنێ.
ئه‌م وه‌کو ملله‌تێ کورد د قووناغا وه‌رار و پیشکه‌ڤتنێ را ده‌رباز دبین و یا باش ئه‌وه‌ کو ئه‌م ب هوشیاری و خه‌مخوه‌ری، ب رژدی و ساخبیری، سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل پرسێن خوه‌ یێن جاره‌نڤیسی و دیرۆکی بکن، نه‌کو ب بریاره‌کا سیاسی یان ئینسیاتیڤه‌کا بچووک ژ ئاخاڤتنکه‌رێن زاراڤه‌کێ تایبه‌ت.
ب نێرینا من،‌ سیاسه‌ت و بریارێن سیاسی دکارن د خزمه‌تا دۆزێن ملله‌تێ کورد ده‌ بن، به‌لێ پرسا زمان و شیوه‌زارێن کوردی کاره‌که‌ و دکه‌ڤیته‌ سه‌ر ملێن زمانزان، نڤیسکار، ره‌وشه‌نبیر، ئه‌کادیمست و بسپۆرێن کورد‌ و وان پێدڤی ب هاریکارییا کارێ سیاسی هه‌یه‌ به‌لێ دیسان ئه‌م دووپاتێ دکن و دبێژن: سه‌پاندنا زاراڤه‌کێ ل سه‌ر کوردستانێ کاره‌کێ مه‌ترسیداره‌ چونکی دێ زیانێ گه‌هینت پێکهاته‌یێ کوردی ژ هه‌ر لایه‌نه‌کێ ڤه‌. مژوولکرنا سیاسه‌تمه‌دارێ کورد ب پرسا زمان و شیوه‌زارێن کوردی ڤه‌، دێ کارتێکرنێن نه‌رێنی گه‌هینت کار و خه‌باتێن وی یێن سیاسی چونکی د ڤێ قووناغا نازک ده‌، پێدڤی یه‌ هه‌موو شیان و ئالاڤێن خوه‌ بۆ پرسێن سیاسی و جاره‌نڤیسی ته‌رخان بکت. مایتێکرنا سیاسه‌تمه‌دارێن کورد د پرسا زمان و شیوه‌زارێن کوردی ده‌ دێ بیته‌ پرس و به‌رپرسیاری به‌رانبه‌ر نفشێن کوردستانی ل هه‌ر جهـ و ده‌می، دبیت کو د به‌رژوه‌دنییا لایه‌نه‌ک سیاسی یێ تایبه‌ت ده‌، یان د به‌رژه‌وه‌ندییا ده‌ڤه‌ره‌کا تایبه‌ت ده‌، یان ژی د به‌رژه‌وه‌‌ندییا هنده‌ک که‌س و هیزێن خویانی و بیانی ده‌ بیت، به‌لێ گومان نینه‌ کو نه‌ د به‌رژه‌وه‌دنییا ته‌ڤایا کوردستانێ ده‌ یه‌ چونکی کوردستان نه‌ بتنێ باژێره‌که‌ یان زاراڤه‌که‌.

برێزان،
ژ ئه‌زموونێن جڤاک و ملله‌تان دیار بوو کو که‌س نکارت زمانان چێکه‌ت، به‌لێ زمان ب خوه‌ دهێنه‌ چێکرن. ئه‌ڤجار جهێ حیبه‌تی و سه‌رسامیێ یه‌ کو هنده‌ک که‌س و لایه‌ن دخوازن ب خورتی زمانه‌کێ چێکه‌ن و بکه‌ن ستاندارت. ب هزرا مه‌ ئه‌ڤه‌ کاره‌کێ نه‌ره‌وا یه‌ و بسه‌ر ناکه‌ڤیت به‌لێ دبت ئه‌نجامێن گه‌له‌ک خراب بۆ کورد و کوردستانێ په‌یدا بکه‌ت.
دیرۆکا مه‌، جوگرافییا مه‌، زاراڤێن مه‌، هه‌روه‌سان کولتوور، په‌روه‌رده‌، به‌رژوه‌ندی، خه‌ون و تراژیدییا مه‌ هه‌موو بنه‌مایێن هه‌بوونا مه‌ نه‌، ئه‌رکه‌کێ ئه‌خلاقی و دیرۆکی یه‌ د ڤێ قووناغێ ده‌ ئه‌م وان بنه‌مایان بپارێزن و پتر بهێز بکه‌ن. ئه‌م هه‌موو خوه‌ به‌رپرسیار دبینن به‌رانبه‌ر پارازتنا ماف و بنه‌مایێن مرۆڤێ کورد و به‌ری هه‌رتشتی زمان و شێوه‌زارێن کوردی. من‌ باوه‌ری ب هه‌ڤگرتنا ملله‌تێ کورد هه‌یه‌ و هه‌روه‌سا ب پارازتنا بنه‌مایێن هه‌بوونا وی ل هه‌ر جهه‌کێ هه‌بیت. باشوورێ کوردستانێ به‌شه‌که‌ ژ کوردستانا مه‌زن و پرانییا خه‌لکێن کوردستانێ ب زارێ کرمانجی دئاخڤن، به‌لێ دگه‌ل هندێ ژی، مه‌ نه‌خوازتییه‌ کو زاراڤێ کرمانجی بهێته‌ سه‌پاندن یان ببیت زمانێ ستاندارتێ ملله‌تێ کورد. هه‌ر مرۆڤه‌ک ئازاده‌ کو ب زمان و شێوه‌زارێ خوه‌ بخوینت، بنڤیست، فێر ببیت و په‌روه‌رده‌ ببیت هه‌تا کو بکارت ئافراندنێ بکه‌ت و هه‌بوونا خوه‌ وه‌کو مرۆڤ و ناسنامه‌ بپارێزیت. هه‌رچه‌نده‌ داگیرکه‌رێن کوردستانێ دخوازن دووبه‌ره‌کی و بێتفاقی دناڤبه‌را کوردان ده‌ په‌یدا ببیت و مرۆڤ ژ پرسێن خوه‌ یێن نه‌ته‌وه‌یی و مرۆڤانه‌ ڤه‌قه‌تیت، به‌لێ من‌ باوه‌ری ب دابه‌شکرنا کوردساتانێ ل سه‌ر چه‌ند پاریزگه‌هـ یان هه‌رێم یان ژی ده‌ڤه‌ران نینه‌. هه‌موو باژێر و ده‌ڤه‌رێن کوردستانێ (هه‌ولیر، دهۆک، که‌رکووک و سلێمانی) هه‌ڤته‌مامکه‌رن بۆ پارازتنا هه‌بوون و ژیانا کوردستانییان، هه‌روه‌سا من‌ باوه‌ری ب دابه‌شکرنا هه‌رێمان ژی نینه‌ وه‌کو (به‌هدینان و سۆران) و چو جار من‌ و هه‌ڤبیرێن خوه‌ ژ نڤیسه‌رێن ده‌ڤه‌ری کار بۆ نه‌کرییه‌ و ئه‌م ناکه‌ن ژی چونکی ئه‌و ئارمانجا داگیرکه‌رێن کوردستانێ بوویه‌، به‌لێ ئارمانجا مه‌ هه‌ڤگرتن و ئێکبوونا کورد و کوردستانێ یه‌. له‌ورا ژی ئه‌م دبینن، سه‌پاندنا زاراڤه‌کێ نکارت خزمه‌تا هه‌ڤگرتن و ئێکبوونا ملله‌تێ کورد بکه‌ت، به‌لێ دێ بیته‌ هۆکار بۆ تێکدانا ئاشتی و ئازادی و سه‌قامگیریێ ل ڤی وه‌لاتێ کو ب خوینا شه‌هیدان هاتییه‌ ئاڤدان، هه‌روه‌هان دێ بیته‌ هۆکار بۆ لاوازبوونا هه‌ڤگرتن و ئێکبوونا کوردان ل هه‌مبه‌ر داگیرکه‌ر و نه‌حه‌زێن کوردستانێ. پێدڤی یه‌ ئه‌م وه‌کو کورد رێزێ ل دیرۆکا خه‌باتا خوه‌ بگرن و بلا ئالاڤێن مه‌ ئالاڤێن سه‌رده‌مانه‌ بن، ل گۆر پێکهاته‌ێن کوردی و پێکهاتێن دیرۆکی. ئه‌ز دبینم کو زاراڤێ کرمانجییا ناڤه‌راست بتنێ زاراڤه‌ک میلی و لۆکاله‌، ئه‌و ژی وه‌کو کرمانجی یه‌ هه‌رچه‌نده‌ کرمانجی به‌رفره‌هتر و که‌ڤنتره‌ و هه‌ژمارا ئاخڤتنکه‌رێن وی پترن، به‌لێ کرمانجییا ناڤه‌راست نکارت نوونه‌راتییا ته‌ڤایا ملله‌تێ کورد ل باشوورێ کوردستانێ و ده‌رڤه‌ بکه‌ت، چونکی ده‌ڤه‌رێن جودا جودا هه‌نه‌، زاراڤێن جودا جودا هه‌نه‌، هه‌ر ده‌ڤه‌ره‌ک و زاراڤه‌ک پێکهاته‌یه‌کێ دیرۆکی و جڤاکی یه‌، له‌ورا ژی زاراڤێ وێ ده‌ڤه‌رێ دکارت پتر خزمه‌تا خه‌لکێ وێ بکت. په‌یداکرنا به‌رهه‌مدانا مه‌عریفی ل ناڤ کوردان ب سه‌پاندنا زاراڤه‌کێ تایبه‌ت نابت، به‌لێ دبت ب به‌شدارییا گه‌له‌ک زاراڤان ئه‌و ژی وه‌کو پرۆسه،‌ نه‌کو بریاره‌کا سیاسی.
ئه‌ز و هه‌ڤزمانێن خوه‌ رژد و خه‌مخوه‌رن کو ئاستێ ره‌وشه‌نبیریێ ل سه‌رانسه‌ر کوردستانێ بلند ببیت و هزر، فه‌لسه‌فه‌، په‌روه‌رده‌ و فێرکرن پێش بکه‌ڤیت، ئه‌م رژدن ژی کو زمانێ هه‌ڤپه‌یڤینێ دناڤبه‌را هه‌موو لایه‌نان ده‌ بهێزتر ببیت. به‌لێ ب کار و هه‌ولدانێن ساز، نه‌ک ب خوه‌دیتنا زاراڤه‌کێ یان ده‌ڤه‌ره‌کێ یان جه‌ند نڤیسکاران. ئه‌م ب چاڤه‌کێ مه‌زن و بوهادار ل هه‌موو نڤیسکار و ئه‌کادیمستێن کورد ل هه‌ر درێ دنێرن و گه‌له‌ک ژ وان د رێکا خه‌بات و قوربانیدانێ ده‌ بوونه‌ شه‌هیدێن ڤی وه‌لاتی، به‌لێ مخابن کو هنده‌ک که‌س دخوازن به‌رژه‌وه‌ندییا گشتی یا ملله‌تێ کورد بگۆری به‌رژه‌وه‌ندییا تایبه‌ت و که‌ساتی بکن. مه‌ هزر دکر کو نڤیسکار، ره‌وشه‌نبیر، ئه‌کادیمست و بسپۆرێن زمانی ل سلێمانیێ دێ هه‌ول ده‌ن پرێن په‌یوه‌ندیێ ئاڤا بکه‌ن و مه‌ودایان دناڤبه‌را هه‌موو کوردان ده‌ نێزیک بکن، مه‌ هزر دکر ژی کو ئه‌و دێ ب هه‌ڤکاری کارن ده‌ربرینێ ژ ده‌رد و تراژیدییا مرۆڤێ کورد ل هه‌ر ده‌ڤه‌ره‌کا هه‌بیت، بکن، به‌لێ مخابن کو به‌رژوه‌ندییا تاکه‌که‌سی یان یا هه‌رێمه‌کێ ب سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییا گشتی ئێخستن. ئێدی پرسیار و گومان ل نک مه‌ په‌یدا بوویه‌:
ئه‌و که‌سێن کو دخوازن زاراڤه‌کێ کوردی ل سه‌ر هه‌موو کوردان بسه‌پینن، گه‌لۆ ماف هه‌نه‌ نوونه‌راتییا هه‌موو کوردان بکن؟ هه‌گه‌ر ئه‌و مافه‌ هه‌بن، کێ دایه‌ وان؟ و هه‌گه‌ر ئه‌و مافه‌ نه‌بن، ئه‌م هێڤیدارن کو پتر رێزێ ل پێکهاته‌یێن کوردی بگرن و ب چاڤه‌کێ بچووک ل چو زاراڤ و ده‌ڤه‌ران نه‌ نێرن.
ل دوماهیێ ئه‌ز ب سوپاسی ڤه‌ ژ وه‌ یێن ریزدار دخوازم ئه‌ڤان خالێن گرنگ ل به‌ر چاڤ وه‌ربگرن:

1- پارازتنا پێکهاته‌یێن جڤاکی، ره‌وشه‌نبیری، هزری و کولتووری ل هه‌موو ده‌ڤه‌رێن کوردستانێ ئه‌و ژی ب رێکا ئازادییا خواندن و نڤیسین و فێرکرن و په‌روه‌رده‌کرنێ، هه‌ر ده‌ڤه‌ره‌ک ب شیوه‌زارێ خوه‌.
2- پارزاتنا هه‌ڤگرتن و ئێکبوونا ملله‌تێ کورد و نه‌دانا ده‌رفه‌تێ بۆ په‌یدابوونا دووبه‌ره‌کی و ناکۆکییان.
3- سه‌پاندن و زالبوونا شیوه‌زاره‌کێ زیانێ دگه‌هینت ئاستێ خواندن و فێرکرنێ ب تایبه‌ت ل ناڤ ته‌خا قوتابی و لاوان.
4- پارازتنا کولتوور و ره‌وشت و تیتالێن کورده‌واری یێن ره‌سه‌ن ب پارازتنا زمان و شیوه‌زاران ڤه‌ پابه‌نده‌.
5- لاوازبوونا زاراڤه‌کێ واته‌یا لاوازبوونا په‌یوه‌ندییێن مرۆڤی دگه‌ل ده‌ردۆرا وی ددت.
6- نزمبوونا ئاستێ فێرکرن و په‌روه‌رده‌یێ دێ بیته‌ هۆکار بۆ نزمبوونا ئاستێ کار و خه‌بات و ئافراندنێ.
7- سه‌رخوه‌بوونا کوردستانێ که‌فیله‌ کو زمانه‌کێ ستاندارت په‌یدا بکه‌ت، به‌لێ نۆکه‌ کوردستان پارچه‌یه‌که‌ ژ عیراقا فه‌درال و زمانێ فه‌رمی ل عیراقێ زمانێ عه‌ره‌بی یه‌ چونکی ده‌وله‌ته‌ک سه‌ربخوه‌ یه‌.
8- رێگرتن ل داگیرکه‌ران و لایه‌نێن به‌رژوه‌ندخواز، ئه‌وێن کو دخوازن هزر و هه‌ستێ نه‌ته‌وه‌یی ل نک مرۆڤێ کورد ل هنده‌ک ده‌ڤه‌ران لاواز بکه‌ن ئه‌و ژی ب رێکا سه‌پاندنا پرۆژه‌یێن خوه‌.
9- پارازتنا ماف و بوها و بنه‌مایێن هه‌بوونا تاکه‌که‌سێ کورد به‌ری هه‌رتشتی ژی زمان و شیوه‌زار.