|

ئاييندهيێ
تێكههليێن كورد و توركان
ديالوگ دنێڤبهرا : د. خالد صالح * و د. مهنصور ئاكگون**
وهرگێران ژ ئينگليزى : شهمال ئاكرهيى
sakrayee@yahoo.com
(
ژبهر گرنگى يا مژارا ئهڤێ ديالوگێ و گهرمى يا كێشهيا كورد و توركان، من
ب گهرهك ديت ئهڤ ديالوگه بهێته وهرگێران و بكهڤيته بهر دهستێن
خويندهڤانان. وهرگێر)
خالد صالح:
ب ديتنا من ، توركيايا مودێرن كيانهكێ پرِ بزهحمهت و بێگاره بێته
ڤهژوارتن، دكارين پهسنا ڤى كيانى مينا كيانهكێ ههرهس(فشل) ئينايى
بكهين ، و ژبهر نهبوونا دهزگههێن دهستههلاتێ لسهر ئاستێ ههرێمان
و رێژهيا بلند يا دهمارگيرى و كهرب و كينا دنێڤ خهلكى دا، ژئاليێ
حوكمهتێن ئێك لدويڤ ئێك، هاتيه چاندن، توركيا يا بوويه كيانهكێ لاواز و
شرِ دبوارێ پراكتيزهكرنا ههلبژاردنێن ديموكراتى دا. لهورِا ههر
گێنگهشه و پهسن و شروڤهكرنهك لدوور توركيا ، ههر يا چهوا بيت ،
دكهڤيته دخانهيا بهرژهوهنديان دا و پێنگاڤهكا باش و ئهرێنى يه ژبۆ
توركيا. ل خالا دهستپێكێ ، من دڤێت بێژم كو توركيا ئێكه ژ ئهوان
دهولهتێن ههرى سهرخۆ برێڤه دچن و ديموكراسى هێدى وهرارێ كهت،
نهمازه ئهگهر توركيا هاته ههڤبهركرن دگهل دهولهتێن ئهندام د
ئێكهتيا ئهوروپى دا، د ئهڤێ ههڤبهركرنێ دا، خۆيا دبيت كو توركيا
گهلهك يا ڤهمايى يه دبوارێ دهربازبوونێ ژ رژێمهكا زۆردار و
سيستهمهكێ ديكتاتور بهرهف سيستهمهكێ سياسى يێ ديموكرات و ليبرال.
ههر چهنده توركيا سيستهمهكێ تهك- پارتى
Single_Party،
بهرييا تهڤ وهلاتێن كومهنيست، كو نها گهلهك ژ وان ئهندامن دئێكهتيا
ئهوروپا دا، ههلوهشانى يه و ههتا كو پێش ريفورم و چاكسازيێن ل يونستان
و ئيسپانيا و پورتوگال ژى هاتينه كرن، توركيا بهرهف فره-پارتايهتيێ
چوويه. سهدهمێن سهرهكى يێن ئهڤێ ڤهمانێ ژى، كو وهسا دياره دێ بۆ
چهند سالێندى ژى مينن، ئايدولوژيا يا كهمالى و دام و دهزگهه و
پراكتيزهكرنێن شاش يێن سياسى نه لڤى وهلاتى. كهماليزم ئهو هزرا
بنهرهتى ئهوا توركيا ل سهر هاتيه ئاڤاكرن، ژ سهرى ههتا بنى،
دخزمهتا گهشهدانا دوژمنداريا نهتهوى بوويه. كهماليزمێ ئهوێ پێكهاتا
ئالۆز و تێكههلكێشايى و ههمهرهنگ يا ئاكنجيێن بهرمايا ئيمبراتوريهتا
ئوسمانى ماندل دكهت. ل توركيا، ب بهروڤاژيهكا مهزن دگهل هيندستانێ
پشتى سهرخۆبوونێ، ل دهستپێكا سالێن بيستان ل سهدهيێ بيستێ، كهمال
تهتاتورك و لايهنگرێن وى، دهست ب ئاڤاهيێ دهولهتێ كرن. ئهوێ
دهولهتێ، مخابن ههتا نها ژى، داكوكى لسهر چێكرنا جڤاكهكێ نوى د
وێنهيێ هزرهكا ئهپستراكت (مجرد) دا و لسهر حسێبا دانوستاندنێ لدور
دهولهتێ و جڤاكى كو رهنگدانهڤهيێن راست و دروستێن دورهێلينه، دكهت.
هێزا پالدهرا كهماليستان ژبۆ گههاندنا ئهوێ مهبهستێ ژى، نههێلانا
جياوازيان بوو دناڤ دهولهتا نوى دا ب رێكا پهراوێزكرن و ماندل كرن و
بوهژاندنێ و بكارئينانا سهركوتكرن و دانپێنهدانا جوداهييان و
مهلبهنديكرنا دهستههلاتێ ب زۆرى و نه پهژراندنا فره هزرى و
ناسنامهيان و رهچاڤ نهكرنا چارهسهريێن لبهر دهست.
يا
سهير دئهڤێ سهربۆرێ دا ئهوه كو ب دههان سالان ناسنامهيا ئيسلامى ل
توركيا هاته پشت گوهـ هاڤێتن و لدوماهيێ پارتيهكا ئيسلامى هاته سهر
دهستههلاتێ و ب رژدى دانوستاندنان دگهل ئهوروپا دكهت، و داخوازا
ئازاديا ئايينى دكهت ل توركيا! دههان سالێن سهركوتكرنا هۆڤانه و
سياسهتێن دوژمنكارى، دهولهت بهرهف عهسكهركاريهتێ ڤه برى يه، و
ههژمارهكا كودهتايێن سهربازى و چهندين سالێن بهرههنگاريبوونێ دگهل
كوردان هاتينه ئهنجامدان. پرانييا كوردان هيڤى دكهن كو دچارچويڤێ
دانوستاندنێن چوونا توركيێ بۆ نێڤ ئێكهتيا ئهوروپا دا، ئهلهمهنتێن
ديموكراسييا ليبرال ل توركيا پهيدا ببن ژبۆنا بهرپابوونا شهنگهستێن
چارهسهريێ ژبۆ پروبلهمێن توركان (نهك كوردان) ل توركيا. ههر چهنده ل
دهه سالێن داهاتى يان ل وان نێزيكان، توركيا دبوارێ خۆ گونجاندنێ دگهل
كاودانێن نوى دا، دێ ههڤرويشى گهلهك ئاريشهيێن گران بيت, كو رهنگه
توركيا بهرهف گرژى و بهرههنگاريبوون و بههڤچوونێ ب ببهت، و كارتێكرنێ
ب رهنگهكێ نيگهتيڤ لسهر دانوستاندنێن توركيا بكهت دگهل ئێكهتيا
ئهوروپا چونكى گهلهك هوكار ههنه د ئهڤان خالان دئازرينن، مينا
بۆچوونێن دنێڤ عهسكارتاران دا و بيروكراسى و ئاوێزێن ميديايێ كو تهڤ
ئاسويێن چارهسهريێ يێن نهتهوهپهرسێن تورك و ئاڤا رومهتا وان،
دپارێزن.
مهنسور
ئاكگون: گهلهك سوپاس كو وه ئهڤ گێنگهشهيه دهست پێكر، ئهز
هندهك ژ بوَچوون و شروڤهكرنێن ته دپهرژينم و هندهكا ژى نه. وهلێ
چونكى ئهڤ گێنگهشه و ديالوگه نه ب رهنگهكێ ئهكاديمى نه، ئهز
ناچمه دنێڤ درێژاهييا بۆچوونێن تهدا.. ئهز دبينم ئهم نكارين ب
رهنگهكێ تهڤاڤ لسهر ديروكێ رێك بكهڤين. ئهوا من دڤێت ب بێژم ئهوه
كو دڤێت ئهم خۆ ژ نهتهوه پهرسيێ، چ ژ جۆرێ كوردى بيت و توركى، ئازاد
بكهين. بهێله داكو بارودوخێ ئهڤرۆ، وهكو خۆ، وهربگرين و ژ رێكێن
باشتركرنا ڤى بارودوخى بگهرێين، دڤێت ئهم دهمى ب فێرو و بهلاش ژ دهست
نهدهين داكو ديروك رۆلهكێ گاريگهر وهربگريت پێخهمهت ئهجندهيێن مه
يێن نيشتيمانى. دياره دنێڤبهرا ههردوو لايهناندا نهههڤگههشتنهك
ههيه، و گهرهكه ئهم ههردوو ئالى مل ب مل دهاريكار بين داكو ژيانا
مهيا بههڤرِا بهردهوام بيت. زێدهبارى ئهڤێ چهندێ، ژ بهر ئاريشهيێن
عيراقێ و (نه) سهركهفتنا ديموكراسييا (كوردى)، ئهز بخۆ گهلهك گرنكيێ
نادهمه پروبلهمێن ديموكراسيێ ل توركيا، هيڤى دكهم ب شاش نهزانن، چونكى
ئهڤ كاودانێ نها نهيێ تارى يه ههر وهكو هوين هزر دكهن. ههلبهت،
وهكو خۆيايه، ل ڤى وهلاتى ئهلهمهنتێن ئاسويێن بهرتهنگ ههنه وهلێ
كارتێكرنا وان يا كێمه، ئهگهر تۆ پێداچوونهكێ لسهر ئهنجامێن ئهوێ
گێنگهشهيا بهردهوام ئهوا دنێڤبهرا كومهلا پيشهسازكاران و بازرگانێن
تورك
Tusiad
و
سهروك وهزيرێن توركيا چێد بن بكهى، ئهز پشت راستم، تۆ دێ دانپێدانێ ب
پێشكهفتنخوازييا ئهڤى وهلاتى دهى. ژ بۆ تێگههشتنهكا باشتر بۆ ههولێن
ديموكراتيزهكرنێ ل توركيا، داخوازێ ل وه دكهم كو چاڤ خشاندنهكێ
دراپورتێن دهورى يێن ئێكهتيا ئهوروپى دا بكهن و چونكى ئهو راپورت دبێ
لايهنن، هوين دێ تێدا تهڤ پێشكهفتن و شكهستێن ل توركيا چێدبن ب بينن.
ههرچهوا بيت، ئهز وهكو زانايهك ل بوارێ سياسهتێ، ژ بۆ توماركرنا
ديروكێ دبێژم كو ئهز توركيا دگهل هيندستانێ يان ژى دگهل ههر
دهولهتهكا دى ههڤبهرناكهم و ئهز نزانم ژى كا مهبهستا ته چى يه ژ
پروسهيا ب رێڤهچوونا ديموكراسيێ، وهلێ ئهڤه ماوهيهكه من چ
رهخنهيێن وهسا لسهر پروسهيا ديموكراسيێ ل توركيا نه ديتى نه. ههر
چهنده من دويڤچوون لسهر راپورتێن رێكخراوا ئاولكارى و هاريكاريێ ل
ئهوروپاOsce
كريه، و ئهگهر وه ههر گروڤهك لدور ئهڤێ چهندێ ههبيت، من پێخۆشه
ئاماژێ پێ بدهن و من پێ ئاگههدار بكهن. ژ ئاليهكێ دي، رهنگه تۆ يێ
راست بى كو دهولهتا توركيا ههتا نها ژى رێزگرتنهكا زۆر ل كهماليزمێ
دگريت، چونكى وهكو خۆيا دهولهتا نۆى يا توركيا و ئاڤاهيێ نهتهوهيى يێ
نوى ل توركيا لسهر بنياتێ كهماليزمێ هاتيه دانان. ب دروستكرنا
دهولهتهكێ كو پتر لسهر هزرهكا ئهپستراكت رابوويه، نهك ب رێكا
دانوستاندنێ لسهر دهولهت و جڤاكى، كو رهنگدانهڤا راستى و رياليزمێ
تێدايه. وهلێ كێ دهولهتێ ئهڤ چهنده بكار ئينايه دهما دڤێت
مللهتهكى دروست بكهت؟ ههر وهكو من ديار كرى, ئهم دكارين بو ههتا
ههتايێ گێنكهشێ لسهر ديروكێ بكهين و ههولا ب هێزكرنا ههلويستێن خۆ
بكهين و پێزانينێن خۆ ڤهژوێرين، وهلێ ئهڤ چهنده مه ناگههينته
جههكى، وهرن داكو پتر خالێن لاواز دهست نيشان بكهين و ديتن و بۆچوونان
ئالوگورِ بكهين ژ بۆ ڤهديتنا چارهسهريێ ژ بۆ پرِانيا ئاريشه و كوسپێن
ژ ههڤدوو نهگههشتنێ بهريياههر تشتهكێ دى.
خالد صالح:
من دڤێت دوو خالان ژ ئاخفتنێن ته ب ئازرينم،
خالا
ئێكێ: ههڤبهركرنا من بۆ هيندستانێ دگهل توركيا لسهر بنياتهكێ روهن و
تژى كونتراست و ههڤدژانه دنێڤبهرا ههردوو دهولهتان دا، ئهڤ
كونتراسته ژى لسهر ئاستێ ئايدولوژيايا فهرمى يا دهولهتێ و ناسنامهيێن
نهتهوهيى خۆيا دبن. ل دهمهكى كو هيندستانا مودرێن لسهر شهنگهستێ
پهژراندنا يێ دى و دانپێدانێ ب پرِ رهنگى و جياوازيێن جڤاكى، ئاڤابوويه،
دبينين توركيا لسهر بنهرهتێ قهدهغهكرنا جياوازيان و تهپهسهركرنا
يێ دى ئاڤابوويه. زێدهبارى ئالوَزى و پرِجودايى و پرِ رهنگى يا ل
هيندستانێ ههى، ئهڤ دهولهتا گهلهك مهزن، كاروبارێن خۆ ب رهنگهكى
بهرچاڤ برێڤه دبهت و تهڤ جوداهيێن ئايينى و تائيفهگهرى و رهگهزى و
نيشتيمانى و ههرێمى و ئهتنيكى دنێڤ خهلكێ هينديستانێ دا رهژاڤ كهت.
بهروڤاژى ئهڤێ چهندێ، ستراتيژى و سياسهتا توركيا قرِكرن و نههێلانا
نهتهوا كورد و ناسنامهيا ئايينى يا كومهله و گروپ و ههرێمێن جودا
جودايه. ب ديتنا توركيا جياوازى ههرهس و پارچهبوونه وهلێ ب ديتنا
هيندستانێ جياوازى هێز و ئێكگرتنه.. كهماليزمێ ئێكبوونا دهولهتێ لسهر
نههێلانا جياوازيان سهپاندى يه. ئهڤ ستراتيژى يه، دهولهتێن
چهوسێنهر دنێڤبهرا سالێن بيستان و چلان دا ل ئهوروپا و ل وهلاتێن
كومهنيستێن (بهرێ) ب رێڤهدبر. وهلاتێن كهنهدا و بهلژيكا و سويسرا و
ئيسپانيا پشتى رژێما فرانكوFranco
ى، ميناكێن گهلهك پێش چاڤن داكو توركيا مفاى ژێ وهربگريت و ڤهكولينێن
رژد ژلايێ سياسهتمهندار و ئهكاديمى و كهسانێن چالاك و ب بزاڤ يێن تورك
بێنه ئهنجامدان و هاريكاريا توركيا بكهن داكو ب بيته دهولهتهكا
ديموكرات و ليبرال.
خالا
دووێ: ئهز نه دوێ باوهرێ دا مه كو پروبلهمێن توركيا ژ ئهگهرێ ژ
ههڤدوو نهگههشتنێ نه، بهلكو ئهڤ پروبلهم و ئاريشهيه ژ ئهنجامێ
ئايدولوژيايهكا دياره، ديسان ژ ڤهرێژا هندهك ژ دهزگهه و سياسهت و
پراكتيزهكرنێن دهستنيشانكرينه. لسهر هندێ را ژى، ئهز دگهل تهمه كو
گهرهكه توركيا بلهز و ب كاريگهرى، چارهسهريێ بۆ ئهڤان پروبلهمان
پهيدا بكهت، و ئهڤ چهنه ژى د بهرژهوهندا گهلێن ئهوروپا و
توركيايه ژى، و ژبوَ چهسپاندنا سهقامگيرى و ئيمناهى و ديموكراسي و
ئاشتيێ ل دهڤهرێ، باشه ب زويترين دهم ئهڤ ئايدولوژيايا توركيا
پهيرهو دكهت گورانكاريێ بخۆڤه بگريت. راسته ل ڤان چهند سالێن بورى
دا, سياسهتا توركيا گورانكاريهكا بهرفرهه بسهردا هاتى يه, ئهڤه
تشتهكێ باشه وهلێ نه بهسه و تێرا هندێ ناكهت كو ب بيته چارهسهرى.
توركيا دڤێت گورانكاريهكا ريشالكى د سيستهمێ سياسهتا خوَ يا ناڤخوَيى دا
بكهت و گورانكاريهكا مينا وان گورانكاريێن دنێڤ ئهندامێن نوى يێن
ئێكهتيا ئوروپادا چێبووين يان ژى ئهوا ل باشورێ ئهفريقيا پشتى رژێما
رهگهزپهرێسا وى ولاتى تێكچوويى ، بخۆڤهبگريت. ئهڤ دان و ستاندنێن
ئێكهتيا ئهوروپا دگهل توركيا دكهت دهرفهت و ههلهكا باشه داكو
گورانكارى دسيستهمێ سياسهتا توركيادا رهنگ بدهنهڤه. دهربارهى
پروبلهما توركيا دگهل كوردان, پێدڤى يه توركيا پروسهيا ديموكراسيێ
كويرتر و بهرفرههتر بكهن داكو كوردان ژى ڤهبگريت، چونكى
نهمهلبهنديكرنا توركيا رامانا لاوازيێ نادهت، ههر وهك ل يونانستانێ و
ئيسپانيا سيستهمێن ديموكرات لسهر بنياتێ ههرێمان برێڤهدچن روست بووينه
كو گرێدانهك گهل ميكانيزما ئێكهتيا ئهوروپادا ههيه، دبنين كو ئهوان
سيستهمان ئهو وهلات يێن ب هێزكرين و دانپێدان وان ب گروپێن ئهتنيكى و
ههرێمان نيشانا هێزێ پێرِا دبهخشيت و پهيداكرنا ئهمهكدارى و دلسۆزيێ ب
رێكا وهلاتهكێ ديموكرات و ليبرال ل سهر شهنگهستێ ههڤوهلاتيبوونهكا
ئێكسان و بهرژهوهندى و بهايێن ههڤپشك، ساناهيتره ژ سيستهمهكى كو
سيمايێن وى ترس و لهرز و بوهژاندنا يێ دى بيت. ئهو كار و بهرههڤيێن ل
بريتانيا هاتينه كرن داكو داخوازيێن سكوتلهندى و وێلز و ئيرلهنديان
بێنه رهچاڤكرن، دڤێت ب بنه نيگاه و وانه و رێكخۆشكهر ژبۆ توركيا داكو
ئهو ژى ئهوێ رێكێ بگريته بهر. يانژى چما توركيا ناهێته گوهرين ژ
دهولهتهكا مينا ئهڤرۆ ژبۆ دهولهتهكا فره نهتهوه وزمان و كهلتۆر
لسهر بنياتێ مافێ چارهنڤيسينێ ژ بۆ نهتهوه و ههرێمان. ئهرێ ما ئهڤ
چهنده نابيته هاريكار ژ بۆ توركيا داكو دهولهتهكا ههڤچهرخ و پلورال
گهلاله بكهت و گيانێ لێبورين و دادوهرى
و
ههڤكاريێ تێدا ههبيت ههر وهك دناڤهروكا دهستۆرێ ئێكهتيا ئهوروپا دا
هاتى؟!
مهنسور ئاكگون:
ئهز دترسم كو من نهكارى بيت، ب شێوهيهكێ دروست پهياما خۆ بگههينمه
ههوه، من دخواست رهخنێ ل شروڤهكرنا وه بۆ ديروكێ بگرم، وهلێ رهنگه
تۆ يێ راست بى دههڤبهركرنا توركيا دگهل هينديستانێ. زانستێن جڤاكى
ههژمارهكا مومكيناتان بهردهست دكهت، دهما دهێته سهر پيڤهر و
ڤهژواتن و ههڤگههشتنێ.. ههردهم مرۆڤ دكاريت بههانهيان ژ بۆ
شرۆڤهكرنێن خۆ پهيدادكهت..ئهدهبياتێن مه دتژى نه ژ ئهناليزێن سياسى
يێن ژێگرتى (إنتقائي) ئهوێن مه ناگههيننه چ دهران، بتنێ مه بهرهڤ
نهتهوهپهرسيێ دبهن و موَركا وێ دناڤ جڤاكێ مهدا پتر و دچهسپينن.
ههر وهك من ل بهراهيێ پشنياركرى، فهرمون دا خۆ ژ ديروكێ و گرێبهستێن
وى دهرباز بكهين و ئێكسهر دهربارهى پروبلهمێن رۆژهڤێ ب پهيڤين.
ههر چهند ئهز نه مينا ته ليبرالم, ئهز يێ كوكم دگهل ته كو
گهرهكه توركيا بێته گورين. بێگومان، بارێ ديموكراسى ل توركيا گهلهك
رهخنه ل سهر ههنه، وهلێ ژبۆ لڤانن و ب چالاكرنا گورانكارييان ل
توركيا، پێدڤى يه لايهنێ كوردى ژى هندهك قوربانيێ بدهت. رهوشهنبيرێن
كورد, توَ ژى دگهل، مافێ چارهنڤيسينا خۆ ب رێكهكا ديموكرات د چارچويڤێ
توخيبێن دهولى يێن نها ئهوێن تێدا دژين، دڤێت دبهرههڤ بن داكو
بپهرژينن، و ههردهم نهرازيبوونێ لسهر كارێن تهرورێ دهرببرن و رهفزا
پێش كێشكرنا ههر هاريكاريهكێ بۆ رێكخستنێن مينا پارتيا كاركهرێن
كوردستانێ
PKK
بكهن. قهبوولكرنا مافێ چارهنڤيسينێ
ب
رێكێن ديموكرات ل عيراقێ، رامانا وى ئهو نينه كو پشتهڤانيهكا بێ مهرج
بۆ ڤێ چهندێ گهرهكه بێته كرن داكو ئێكهتيا ئاخا عيراقێ بێته
پاراستن. بهلكو چهندين فاكتهر و هوكارێن دى ههنه، مينا ڤهكێشانا
لهشكرى ئهمريكى چێدبيت ئهوى وهلاتى بهرهف ههلوهشيانهكا تهڤاڤ
ببهت و نه دويره شهرهكێ سڤيل يێ ناڤخهيى سهر ههلبهت و كوردان چ
چاره و رێك نهمينن ژ بلى راگههاندنا دهولهتهكا سهربخۆ. ئهگهر ئهڤ
چهنده چێبوو، دهولهتا كوردى، و ژبۆ ئاسايش و بهرژهوهنديێن وێ يێن
ئابورى, دڤێت ئهڤ دهولهته رێكهكێ ب بينيت ئاريشه و ههڤدژيێن خۆ
دگهل توركيا چارهسهر بكهت چونكى كوردێن باكوورێ عيراقێ ل ههمى
دهڤهرى, ههڤالێن باشتر ژ جيرانێن وان يێن باكوور پهيدا ناكهن. تركيا ب
ئهڤێ ههژمارا مهزن يا ئاكنجيێن كورد, تراديسيونێن, سهكيولارزمى
(عهلمانى), و بۆچوونێن ئێكهتيا ئهوروپى, ههڤپهيمانا ناتو , ئاسويێن
ئاساييش و ههڤكاريا ئهوروپى, ئهندامهتيا جڤاتا ئهوروپا و كاريگهرييا
وێ لسهر سياسهتا دهڤهرى و هندهك جهێن دى, ئهڤه ههموو, توركيێ ژبۆ
وى (كيانێ كوردى) دكهنه باشترين دهولهت داكو پشت پێ بێته گهرم كرن.
لسهر ئاستێ ههڤالينيا كورد و توركان، دبينين كو گهلهك بياڤ و دهرفهت
ههنه كورد مفاى ژ توركيا وهربگرن. چ پێنهڤێت ئهڤ چهنده بوَ توركيا
ژى گهلهك باشه و دبهرژهوهندا توركيا دايه.. لهورا ئهز پێشنيار
دكهم كو دگهرِا داهاتى دا, تهسككرنا جوداهى و ئاريشهيان ب بيته
ئارمانج ژ باتى بهرفرههكرنا وان؛ و ژ شروڤهكرن و وانهيێن ديروكێ بۆ مه
ديار دبيت كو دڤێت جوداهى و ئاريشه بهرفرههترنهبن و دڤێت بهێنه
چارهسهركرن.
خالد
صالح: ئهز ب گوتنێن خۆ يێن سهلال, ههولا پهيداكرنا بههانهيان
ژبوَ ههڤبهركرنان ناكهم داكو جوداهيێن نهتهوى ب هێز بكهڤن.. ئهز
وهكو ڤهكولهرهك د بوارێ سياسى دا, سهرسورما و مهندههۆش دمينم! چما
هيندستانێ رێبازهكا مينا رێبازا كهماليزمێ نهگرت؟ و چما ژى توركيێ هزرێن
مينا يێن نيلسون مانديلا بهرههم نهئينانه؟ ئهڤ چهنده رهوايى و
شهرعيهتهكا ئهكاديمى و هزرى يه, ههر كهسهك دكاريت مفاى ژێ
وهربگريت. ئهز خێرهاتنێ ب مافێ چارهنڤيسينێ بو كوردان دكهم دنێڤ
توخيبێن نها يێن رۆژههلاتا ناڤين, چ ژ پێشنيارێن من يێن بهرێ, كێشهيا
توخيبان نه ئاراندى يه, ژ بوَ من رژێما سياسى و ههلسوكهوتێن وێ
دگرنگن.. چونكى پهيدابوونا سيستهمێن ليبرال ديموكرات ل توركيێ و عيراق و
ئيران و سوريێ, دێ كارن پتر سهرهدهريێ دگهل بابهت و مژارێن ههستيار
مينا زمان و رهگهز و فره-ناسنامهيان و مافێن مرۆڤ و خۆ بخۆ رێڤهبرن و
وهلاتيبوون و دانپێدان ب يێ ى و جياوازيان و نهمانا تهپهسهريا
نهتهوهيى و توندوتيژيێ و قهرهبوكرنا زهرهر و زيانان و سهروهريا
ههڤپشكادهولهتێ. ئهز دگهل وه ئێكم كو چوونا توركيا بۆ ناڤ ئێگهتيا
ئهوروپى، دێ باشترين بوويهر بيت بو كوردستانا عيراقێ ژبوَ ئاڤاكرنا
باوهريێ لجهم گروپێن كوردان، دڤێت سياسهتمهدار و عهسكهرتارێن تورك
وازێ ژ بيرورايێن خۆ يێن بهرتهسك بينن و زمانێ گهف و هێزا عهسكهرى
بهێلن و دڤێت بوَ خۆ ههڤپهيمان و دوستان پهيداكهن. ههبوونا
كوردستانهكا ديموكرات و سهكولار، دێ بيته پالپشتهك ژبوَ توركيا چونكى
دێ مينا دهڤهرهكا رێگر بيت بهرسينگێ ئيسلاما توندرهو ئهوا ژ پشكا
عهرهبى يا عيراقى سهرههلداى، لهورا كيانهكێ كوردى يێ ئهڤى رهنگى،
بێ گومان دێ يێ هاندهر و هاريكار بيت ژبوَ چهسپاندنا پروسيس و رهوتێ
ديموكراسيێ ل دهڤهرێ. ئهگهر سياسهتمهنارێن تورك ب روهنى، دان ب كو
كوردستانێ دا، وهكو ئهرد و نهتهوه، و دان ب مافێ چارهنڤيسێ كوردان
دا، و بياڤهكێ ديموكرات ژ بۆ كوردان بهرپاكر داكو ب ئازادانه دهربرينێ
ژ خۆ بكهن و واز ژ بير و بوَچوونێن خۆ يێن بهرتهسك لدور كورد و
كوردستانێ ئينا و واز ژ گونههباركرنا كوردان ب خيانهتێ ئينا..دێ بينن
پارتى و رێكخستنێ ميانرهو و ديموكراتخوازێن كوردان، دێ گروپ و لايهنێن
راديكال توندرهو پهراوێز كهن و ژ مهيدانا سياسهتێ دوير ئێخن. ههر
وهك ل ههرێما باسك يا ئيسپانى ئهڤ چهنده دهستهبهربووى. نها هێزهكا
مهزن يا پالپشت ههيه داكو دهڤهر بهرهڤ ديموكراسيێ بچيت. ئهڤه
سهروك وهزيرێن توركان، ئوردوگان دبێژيت:"بتنێ دوو رێك ژ بۆ كورستانێ
ههنه، پروبلهلهمێ هوسا ب ههلاويستى بهێلين كو دبهرژهوهندا كهسێ دا
نينه، يان ژى ئهم بهرهف پێشڤه بچين. كورد تشتهكێ وهسا ناكهن ژبۆ
ديتنهڤا چارهسهريێ لهورِا ئهم لپهى داخوازا ئێكهتيا ئهوروپى و
مللهتێن ئێكگرتى هاتين و نوێنهرێن رێكخستنێن كوردان ل تهڤ پارچێن
هڤهرێ و حكومهتێن پهيوهندار، تهڤ دكونفرانسهكێ ل ئهنقهره ب
سهرپهرشتيا ئێكهتيا ئهوروپى و مللهتێن ئێكگرتى كوم ببن، ئهز پشت
راستم، دێ كارێن چارهسهريهكا تهڤاڤ و ئاشتيانه و ديموكرات ل دهمهكێ
نێزيكتر ژ وى دهمێ ئهم بۆ دچينن، پهيداكهين".
مهسنور
ئاكگون: ئهز بێژم، ئهم يێ نزيك ههڤگههشتنهكا ههڤپشك دبين. من
پێخۆشه دهما هوين بهحسێ ديموكراسيێ و مافێ چارهنڤيسينێ يێ ههر تاكه
كهسى دكهن. دڤێت ههر كهسهك بهرپرسياريا خۆ و ئايندهيێ خۆ يێ سياسى ب
رێكا سهندوقێن دهنگدانێ ب ببينيت د چارچوڤێ توخيبێن نها يێن دهڤهرێ.
ديسان ئهز باوهرم كو هوين دێ توند و تيژيێ ژى رهتكهن وهلێ نه بێ
مهرج ههر وهكو ژ ليبرال ديموكراتان دهێته چاڤهرێكرن. ئهز هيڤى دكهم
ئهز يێ شاش بم، وهلێ بتنێ ئێك نه ههڤگرتن دنێڤبهرا مهدا دمينيت، ئهو
ژى ميكانيزم و ئاليهتا سهندوقا دهنگدانێ يه، ئهز بۆ هندێ دچم كو
ههلبژاردن و ديموكراسى نه ئاوێز و رێكن بۆ گههشتنا ئارمانجان وهلێ چاخێ
دهێته پراكتييزهكرن, بخۆ دبنه ئارمانج. ههكو ئهز بهرسڤێن ته دخۆينم،
بو من ديار دبيت كو هوين دۆزا خۆ بكار دئينن ژبوَ ب دهستڤهئينانا
مهرهمێن نيشتيمانى. دهما داكوكيێ لسهر كارتێكرنا دهربازبوونا
بيروكهيا مافێ چارهنڤيسينێ دكهن، بيرا من ژ موَركا ئايدولوژى يا
نهتهويا كوردى دهێن.. ئهز يێ بهرههڤم ژبوَ پشتهڤانييا تهڤ تێكستێن د
رێكگهفتن و دهستوران داهاتين بكهم، وهلێ پشتهڤانيا من لجهم ههر
ئايدولوژيهكا نهتهوى، ژ وانا ژى يا توركى، رادوهستيت. راسته لسهر
مهيه داخوازا پهيدابوونا رژێمێن ليبدال ديموكرات بكهين ل ئهڤان
وهلاتێن وه ناڤ لێ ئيناى، ههر چهنده، ههر وهكو دێ بينى، ل وهلاتى
وه ل عيراقێ، ئهزمونا باكوورێ عيراقێ كو هێڤى يا دروستكرنا سيستهمهكێ
ليبدال ديموكرات دكهن، وهلێ هيڤى و دورهێل ههڤناگرن چونكى ههلبژاردنێن
پاكژ نه رامانا وێ ئهوه كو دێ ئهو سيستهمێ هيڤى لێ دروست بيت. ههتا
ئهگهر هات و وه تهڤ رێككهفتێن نێڤ دهولهتى ئهوێن مافان دپارێزن و
هوين بوونه ئهندام دتهڤ رێكخستێن نێڤ دهولهتى ژى دا، وهلێ پهرژاندنا
پيڤهرێن ديموكراتا ليبرال چێدبيت دهمهكى ڤهبكێشيت. ئهز دگهل تهمه،
كو گهرهكه سياسهتمهدار و عهسكهرتارێن تورك، هێشتا پێنگاڤان بهرهف
كوردان ل عيراقێ بهاڤێژن ( لدور ئهڤێ چهندێ، من برهنگهكێ بهرفرهه د
روَژنامهڤانيا توركى دا نڤيسى يه) حكومهتا توركى دكاريت بريارێن وێرهك
وهربگريت، وهلێ بهرسينكگرتنا خهلكى نهرازى، دڤێت بێته بهرچاڤ گرت..
ل جڤاكێن ديموكرات، ههردهم دڤێت بهرههلست و ئوپوزوسيون ل بهر چاڤ بن.
ل دور داخويانێن ئوردوگان، ئهز دبينم كو نه ههر ئوردوگان و نه، ههر
سهروك وهزيرهكێ توركى، چاڤهرێ لێ بهێته كرن كو ب خوَكوشتنهكا سياسى
يا ناڤخۆيى راب بيت. ل توركيا ههردوو دۆزێن قوبرس و كوردان د مهزنن،
وهلێ ب رهنگهكێ ريشالكى ژ ههڤدوو د جودانه. ههر وهك من بهرى نها
ئاماژه پێ داى، ئالوگورى ب رێكا ژ ههڤدوو گههشتنێ و ئاڤا كرنا باوهريێ
دێ ب شێوهيهكێ هێدى هێدى دروست بيت، دهرفهتێ بده من داكو دگهرا
داهاتى دا يا دانوستاندنێن مه، لدور پێش ئێخستن و وهراردانا باوهريێ ب
پهيڤين.
خالد صالح:
ئهز دبينم كو هوين، داكوكيێ لسهر دهست پێشخهريا خۆ دكهن بۆ مافێ
چارهنڤيسينێ وهلێ خۆ ژ راستكرنهڤا سيستهمێ سياسى د هوندورى توخيبێن
نها، كو تێگههێ مافێ تاكهكهسى تێدا يێ كێمه،گێل و بێ ئاگهه دكهن.
هوين باش دزانن كو كوردان ل توركيا مافێن بنهرهتى نينن بتنێ چونكى كوردن!
ئهگهر، نه، چما زمانێ كوردى وناڤێن كوردى ئهڤه دههان سالێن درێژه
سهربارى ههولێن چاكسازيێ ل تركيێ د قهدهغهنه؟! ئافرهتا تورك،
دروسته ناڤێ وێ توركان بيت وهلێ ئافرهتا كورد، چێنابيت ناڤێ وێ كوردستان
بيت و ههتا نها ژى رێ پێ ناهێته دان ب رێيا هێلێن ئاس |