به‌رهه‌م - نڤیسار

ده‌هـ پۆسته‌ر
چه‌ند هایکۆ
نڤێژا وێره‌کیێ
 
 
 
 
 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شه‌مال  ئاکره‌یی ( هه‌لبه‌ستڤان )

 

 

ئايينده‌يێ تێكهه‌ليێن كورد و توركان

 ديالوگ دنێڤبه‌را : د. خالد صالح * و د. مه‌نصور ئاكگون**

وه‌رگێران ژ ئينگليزى : شه‌مال ئاكره‌يى sakrayee@yahoo.com

                          

 

( ژبه‌ر گرنگى يا مژارا ئه‌ڤێ ديالوگێ و گه‌رمى يا كێشه‌يا كورد و توركان، من ب گه‌ره‌ك ديت ئه‌ڤ ديالوگه‌ بهێته‌ وه‌رگێران و  بكه‌ڤيته‌ به‌ر ده‌ستێن خوينده‌ڤانان. وه‌رگێر)

 

خالد صالح: ب ديتنا من ، توركيايا مودێرن كيانه‌كێ پرِ بزه‌حمه‌ت و بێگاره‌ بێته‌ ڤه‌ژوارتن، دكارين په‌سنا ڤى كيانى مينا كيانه‌كێ هه‌ره‌س(فشل) ئينايى بكه‌ين ، و ژبه‌ر نه‌بوونا ده‌زگه‌هێن ده‌ستهه‌لاتێ لسه‌ر ئاستێ هه‌رێمان و  رێژه‌يا بلند يا ده‌مارگيرى و كه‌رب و كينا دنێڤ خه‌لكى دا، ژئاليێ حوكمه‌تێن ئێك لدويڤ ئێك، هاتيه‌ چاندن، توركيا يا بوويه‌ كيانه‌كێ لاواز و شرِ دبوارێ پراكتيزه‌كرنا هه‌لبژاردنێن ديموكراتى دا. له‌ورِا هه‌ر گێنگه‌شه‌ و په‌سن و شروڤه‌كرنه‌ك لدوور توركيا ، هه‌ر يا چه‌وا بيت ، دكه‌ڤيته‌ دخانه‌يا به‌رژه‌وه‌نديان دا و پێنگاڤه‌كا باش و ئه‌رێنى يه‌ ژبۆ توركيا. ل خالا ده‌ستپێكێ ، من دڤێت بێژم كو توركيا ئێكه‌ ژ ئه‌وان ده‌وله‌تێن هه‌رى سه‌رخۆ برێڤه‌ دچن و ديموكراسى هێدى وه‌رارێ كه‌ت، نه‌مازه‌ ئه‌گه‌ر توركيا هاته‌ هه‌ڤبه‌ركرن دگه‌ل ده‌وله‌تێن ئه‌ندام د ئێكه‌تيا ئه‌وروپى دا، د ئه‌ڤێ هه‌ڤبه‌ركرنێ دا، خۆيا دبيت كو توركيا گه‌له‌ك يا ڤه‌مايى يه‌ دبوارێ ده‌ربازبوونێ ژ رژێمه‌كا زۆردار و سيسته‌مه‌كێ ديكتاتور به‌ره‌ف سيسته‌مه‌كێ سياسى يێ ديموكرات و ليبرال. هه‌ر چه‌نده‌ توركيا سيسته‌مه‌كێ ته‌ك- پارتى Single_Party، به‌رييا ته‌ڤ وه‌لاتێن كومه‌نيست، كو نها گه‌له‌ك ژ وان ئه‌ندامن دئێكه‌تيا ئه‌وروپا دا، هه‌لوه‌شانى يه‌ و هه‌تا كو پێش ريفورم و چاكسازيێن ل يونستان و ئيسپانيا و پورتوگال ژى هاتينه‌ كرن، توركيا به‌ره‌ف فره‌-پارتايه‌تيێ چوويه‌. سه‌ده‌مێن سه‌ره‌كى يێن ئه‌ڤێ ڤه‌مانێ ژى، كو وه‌سا دياره‌ دێ بۆ چه‌ند سالێندى ژى مينن، ئايدولوژيا يا كه‌مالى و دام و ده‌زگه‌ه و پراكتيزه‌كرنێن شاش يێن سياسى نه‌ لڤى وه‌لاتى. كه‌ماليزم ئه‌و هزرا بنه‌ره‌تى ئه‌وا توركيا ل سه‌ر  هاتيه‌ ئاڤاكرن، ژ سه‌رى هه‌تا بنى، دخزمه‌تا گه‌شه‌دانا دوژمنداريا نه‌ته‌وى بوويه‌. كه‌ماليزمێ ئه‌وێ پێكهاتا ئالۆز و تێكهه‌لكێشايى و هه‌مه‌ره‌نگ يا ئاكنجيێن به‌رمايا ئيمبراتوريه‌تا ئوسمانى ماندل دكه‌ت. ل توركيا، ب به‌روڤاژيه‌كا مه‌زن دگه‌ل هيندستانێ پشتى سه‌رخۆبوونێ، ل ده‌ستپێكا سالێن بيستان ل سه‌ده‌يێ بيستێ، كه‌مال ته‌تاتورك و لايه‌نگرێن وى، ده‌ست ب ئاڤاهيێ ده‌وله‌تێ كرن. ئه‌وێ ده‌وله‌تێ، مخابن هه‌تا نها ژى، داكوكى لسه‌ر چێكرنا جڤاكه‌كێ نوى د وێنه‌يێ هزره‌كا ئه‌پستراكت (مجرد) دا و لسه‌ر حسێبا دانوستاندنێ لدور ده‌وله‌تێ و جڤاكى كو ره‌نگدانه‌ڤه‌يێن راست و دروستێن دورهێلينه‌، دكه‌ت. هێزا پالده‌را كه‌ماليستان ژبۆ گه‌هاندنا ئه‌وێ مه‌به‌ستێ ژى، نه‌هێلانا جياوازيان بوو دناڤ ده‌وله‌تا نوى دا ب رێكا په‌راوێزكرن و ماندل كرن و بوهژاندنێ و بكارئينانا سه‌ركوتكرن و دانپێنه‌دانا جوداهييان و مه‌لبه‌نديكرنا ده‌ستهه‌لاتێ ب زۆرى و نه‌ په‌ژراندنا فره‌ هزرى و ناسنامه‌يان و ره‌چاڤ نه‌كرنا چاره‌سه‌ريێن لبه‌ر ده‌ست.

يا سه‌ير دئه‌ڤێ سه‌ربۆرێ دا ئه‌وه‌ كو ب ده‌هان سالان ناسنامه‌يا ئيسلامى ل توركيا هاته‌ پشت گوهـ هاڤێتن و لدوماهيێ پارتيه‌كا ئيسلامى هاته‌ سه‌ر ده‌ستهه‌لاتێ و ب رژدى دانوستاندنان دگه‌ل ئه‌وروپا دكه‌ت، و داخوازا ئازاديا ئايينى دكه‌ت ل توركيا! ده‌هان سالێن سه‌ركوتكرنا هۆڤانه‌ و سياسه‌تێن دوژمنكارى، ده‌وله‌ت به‌ره‌ف عه‌سكه‌ركاريه‌تێ ڤه‌ برى يه‌، و هه‌ژماره‌كا كوده‌تايێن سه‌ربازى و چه‌ندين سالێن به‌رهه‌نگاريبوونێ دگه‌ل كوردان هاتينه‌ ئه‌نجامدان. پرانييا كوردان هيڤى دكه‌ن كو دچارچويڤێ دانوستاندنێن چوونا توركيێ بۆ نێڤ ئێكه‌تيا ئه‌وروپا دا، ئه‌له‌مه‌نتێن ديموكراسييا ليبرال ل توركيا په‌يدا ببن ژبۆنا به‌رپابوونا شه‌نگه‌ستێن چاره‌سه‌ريێ ژبۆ پروبله‌مێن توركان (نه‌ك كوردان) ل توركيا. هه‌ر چه‌نده‌ ل ده‌ه سالێن داهاتى يان ل وان نێزيكان، توركيا دبوارێ خۆ گونجاندنێ دگه‌ل كاودانێن نوى دا، دێ هه‌ڤرويشى گه‌له‌ك ئاريشه‌يێن گران بيت, كو ره‌نگه‌ توركيا به‌ره‌ف گرژى و به‌رهه‌نگاريبوون و بهه‌ڤچوونێ ب ببه‌ت، و كارتێكرنێ ب ره‌نگه‌كێ نيگه‌تيڤ لسه‌ر دانوستاندنێن توركيا بكه‌ت دگه‌ل ئێكه‌تيا ئه‌وروپا  چونكى گه‌له‌ك هوكار هه‌نه‌ د ئه‌ڤان خالان دئازرينن، مينا بۆچوونێن دنێڤ عه‌سكارتاران دا و بيروكراسى و ئاوێزێن ميديايێ كو ته‌ڤ ئاسويێن چاره‌سه‌ريێ يێن نه‌ته‌وه‌په‌رسێن تورك و ئاڤا رومه‌تا وان، دپارێزن.

 مه‌نسور ئاكگون: گه‌له‌ك سوپاس كو وه‌ ئه‌ڤ گێنگه‌شه‌يه‌ ده‌ست پێكر، ئه‌ز هنده‌ك ژ بوَچوون و شروڤه‌كرنێن ته‌ دپه‌رژينم و هنده‌كا ژى نه‌. وه‌لێ چونكى ئه‌ڤ گێنگه‌شه‌ و ديالوگه‌ نه‌ ب ره‌نگه‌كێ ئه‌كاديمى نه‌، ئه‌ز ناچمه‌ دنێڤ درێژاهييا بۆچوونێن ته‌دا.. ئه‌ز دبينم ئه‌م نكارين ب ره‌نگه‌كێ ته‌ڤاڤ لسه‌ر ديروكێ رێك بكه‌ڤين. ئه‌وا من دڤێت ب بێژم ئه‌وه‌ كو دڤێت ئه‌م خۆ ژ نه‌ته‌وه‌ په‌رسيێ، چ ژ جۆرێ كوردى بيت و توركى، ئازاد بكه‌ين. بهێله‌ داكو بارودوخێ ئه‌ڤرۆ، وه‌كو خۆ، وه‌ربگرين و ژ رێكێن باشتركرنا ڤى بارودوخى بگه‌رێين، دڤێت ئه‌م ده‌مى ب فێرو و به‌لاش ژ ده‌ست نه‌ده‌ين داكو ديروك رۆله‌كێ گاريگه‌ر وه‌ربگريت پێخه‌مه‌ت ئه‌جنده‌يێن مه‌ يێن نيشتيمانى. دياره‌ دنێڤبه‌را هه‌ردوو لايه‌ناندا نه‌هه‌ڤگه‌هشتنه‌ك هه‌يه‌، و گه‌ره‌كه‌ ئه‌م هه‌ردوو ئالى مل ب مل دهاريكار بين داكو ژيانا مه‌يا بهه‌ڤرِا به‌رده‌وام بيت. زێده‌بارى ئه‌ڤێ چه‌ندێ، ژ به‌ر ئاريشه‌يێن عيراقێ و (نه‌) سه‌ركه‌فتنا ديموكراسييا (كوردى)، ئه‌ز بخۆ گه‌له‌ك گرنكيێ ناده‌مه‌ پروبله‌مێن ديموكراسيێ ل توركيا، هيڤى دكه‌م ب شاش نه‌زانن، چونكى ئه‌ڤ كاودانێ نها نه‌يێ تارى يه‌ هه‌ر وه‌كو هوين هزر دكه‌ن. هه‌لبه‌ت، وه‌كو خۆيايه‌، ل ڤى وه‌لاتى ئه‌له‌مه‌نتێن ئاسويێن به‌رته‌نگ هه‌نه‌ وه‌لێ كارتێكرنا وان يا كێمه‌، ئه‌گه‌ر تۆ پێداچوونه‌كێ لسه‌ر ئه‌نجامێن ئه‌وێ گێنگه‌شه‌يا به‌رده‌وام ئه‌وا دنێڤبه‌را كومه‌لا پيشه‌سازكاران و بازرگانێن تورك Tusiad  و سه‌روك وه‌زيرێن توركيا چێد بن بكه‌ى، ئه‌ز پشت راستم، تۆ دێ دانپێدانێ ب پێشكه‌فتنخوازييا ئه‌ڤى وه‌لاتى ده‌ى. ژ بۆ تێگه‌هشتنه‌كا باشتر بۆ هه‌ولێن ديموكراتيزه‌كرنێ ل توركيا، داخوازێ ل وه‌ دكه‌م كو چاڤ خشاندنه‌كێ دراپورتێن ده‌ورى يێن ئێكه‌تيا ئه‌وروپى دا بكه‌ن و چونكى ئه‌و راپورت دبێ لايه‌نن، هوين دێ تێدا ته‌ڤ پێشكه‌فتن و شكه‌ستێن ل توركيا چێدبن ب بينن. هه‌رچه‌وا بيت، ئه‌ز وه‌كو زانايه‌ك ل بوارێ سياسه‌تێ، ژ بۆ توماركرنا ديروكێ دبێژم كو ئه‌ز توركيا دگه‌ل هيندستانێ يان ژى دگه‌ل هه‌ر ده‌وله‌ته‌كا دى هه‌ڤبه‌رناكه‌م و ئه‌ز نزانم ژى كا مه‌به‌ستا ته‌ چى يه‌ ژ پروسه‌يا ب رێڤه‌چوونا ديموكراسيێ، وه‌لێ ئه‌ڤه‌ ماوه‌يه‌كه‌ من چ ره‌خنه‌يێن وه‌سا لسه‌ر پروسه‌يا ديموكراسيێ ل توركيا نه‌ ديتى نه‌. هه‌ر چه‌نده‌ من دويڤچوون لسه‌ر راپورتێن رێكخراوا ئاولكارى و هاريكاريێ ل ئه‌وروپاOsce  كريه‌، و ئه‌گه‌ر وه‌ هه‌ر گروڤه‌ك لدور ئه‌ڤێ چه‌ندێ هه‌بيت، من پێخۆشه‌ ئاماژێ پێ بده‌ن و من پێ ئاگه‌هدار بكه‌ن. ژ ئاليه‌كێ دي، ره‌نگه‌ تۆ يێ راست بى كو ده‌وله‌تا توركيا هه‌تا نها ژى رێزگرتنه‌كا زۆر ل كه‌ماليزمێ دگريت، چونكى وه‌كو خۆيا ده‌وله‌تا نۆى يا توركيا و ئاڤاهيێ نه‌ته‌وه‌يى يێ نوى ل توركيا لسه‌ر بنياتێ كه‌ماليزمێ هاتيه‌ دانان. ب دروستكرنا ده‌وله‌ته‌كێ كو پتر لسه‌ر هزره‌كا ئه‌پستراكت رابوويه‌، نه‌ك ب رێكا دانوستاندنێ لسه‌ر ده‌وله‌ت و جڤاكى، كو ره‌نگدانه‌ڤا راستى و رياليزمێ تێدايه‌. وه‌لێ كێ ده‌وله‌تێ ئه‌ڤ چه‌نده‌ بكار ئينايه‌ ده‌ما دڤێت ملله‌ته‌كى دروست بكه‌ت؟ هه‌ر وه‌كو من ديار كرى, ئه‌م دكارين بو هه‌تا هه‌تايێ گێنكه‌شێ لسه‌ر ديروكێ بكه‌ين و هه‌ولا ب هێزكرنا هه‌لويستێن خۆ  بكه‌ين و پێزانينێن خۆ ڤه‌ژوێرين، وه‌لێ ئه‌ڤ چه‌نده‌ مه‌ ناگه‌هينته‌ جهه‌كى، وه‌رن داكو پتر خالێن لاواز ده‌ست نيشان بكه‌ين و ديتن و بۆچوونان ئالوگورِ بكه‌ين ژ بۆ ڤه‌ديتنا چاره‌سه‌ريێ ژ بۆ پرِانيا ئاريشه‌ و كوسپێن ژ هه‌ڤدوو نه‌گه‌هشتنێ به‌ريياهه‌ر تشته‌كێ دى.

خالد صالح: من دڤێت دوو خالان ژ ئاخفتنێن ته‌ ب ئازرينم،

خالا ئێكێ: هه‌ڤبه‌ركرنا من بۆ هيندستانێ دگه‌ل توركيا لسه‌ر بنياته‌كێ روهن و تژى كونتراست و هه‌ڤدژانه‌ دنێڤبه‌را هه‌ردوو ده‌وله‌تان دا، ئه‌ڤ كونتراسته‌ ژى لسه‌ر ئاستێ ئايدولوژيايا فه‌رمى يا ده‌وله‌تێ و ناسنامه‌يێن نه‌ته‌وه‌يى خۆيا دبن. ل ده‌مه‌كى كو هيندستانا مودرێن لسه‌ر شه‌نگه‌ستێ په‌ژراندنا يێ دى و دانپێدانێ ب پرِ ره‌نگى و جياوازيێن جڤاكى، ئاڤابوويه‌، دبينين توركيا لسه‌ر بنه‌ره‌تێ قه‌ده‌غه‌كرنا جياوازيان و ته‌په‌سه‌ركرنا يێ دى ئاڤابوويه‌. زێده‌بارى ئالوَزى و پرِجودايى و پرِ ره‌نگى يا ل هيندستانێ هه‌ى، ئه‌ڤ ده‌وله‌تا گه‌له‌ك مه‌زن، كاروبارێن خۆ ب ره‌نگه‌كى به‌رچاڤ برێڤه‌ دبه‌ت و ته‌ڤ جوداهيێن ئايينى و تائيفه‌گه‌رى و ره‌گه‌زى و نيشتيمانى و هه‌رێمى و ئه‌تنيكى دنێڤ خه‌لكێ هينديستانێ دا ره‌ژاڤ كه‌ت. به‌روڤاژى ئه‌ڤێ چه‌ندێ، ستراتيژى و سياسه‌تا توركيا قرِكرن و نه‌هێلانا نه‌ته‌وا كورد و ناسنامه‌يا ئايينى يا كومه‌له‌ و گروپ و هه‌رێمێن جودا جودايه‌. ب ديتنا توركيا جياوازى هه‌ره‌س و پارچه‌بوونه‌ وه‌لێ ب ديتنا هيندستانێ جياوازى هێز و ئێكگرتنه‌.. كه‌ماليزمێ ئێكبوونا ده‌وله‌تێ لسه‌ر نه‌هێلانا جياوازيان سه‌پاندى يه‌. ئه‌ڤ ستراتيژى يه‌، ده‌وله‌تێن چه‌وسێنه‌ر دنێڤبه‌را سالێن بيستان و چلان دا ل ئه‌وروپا و ل وه‌لاتێن كومه‌نيستێن (به‌رێ) ب رێڤه‌دبر. وه‌لاتێن كه‌نه‌دا و به‌لژيكا و سويسرا و ئيسپانيا پشتى رژێما فرانكوFranco ى، ميناكێن گه‌له‌ك پێش چاڤن داكو توركيا مفاى ژێ وه‌ربگريت و ڤه‌كولينێن رژد ژلايێ سياسه‌تمه‌ندار و ئه‌كاديمى و كه‌سانێن چالاك و ب بزاڤ يێن تورك بێنه‌ ئه‌نجامدان و هاريكاريا توركيا بكه‌ن داكو ب بيته‌ ده‌وله‌ته‌كا ديموكرات و ليبرال.

خالا دووێ: ئه‌ز نه‌ دوێ باوه‌رێ دا مه‌ كو پروبله‌مێن توركيا ژ ئه‌گه‌رێ ژ هه‌ڤدوو نه‌گه‌هشتنێ نه‌، به‌لكو ئه‌ڤ پروبله‌م و ئاريشه‌يه‌ ژ ئه‌نجامێ ئايدولوژيايه‌كا دياره‌، ديسان ژ ڤه‌رێژا هنده‌ك ژ ده‌زگه‌ه و سياسه‌ت و پراكتيزه‌كرنێن ده‌ستنيشانكرينه‌. لسه‌ر هندێ را ژى، ئه‌ز دگه‌ل ته‌مه‌ كو گه‌ره‌كه‌ توركيا بله‌ز  و ب كاريگه‌رى، چاره‌سه‌ريێ بۆ ئه‌ڤان پروبله‌مان په‌يدا بكه‌ت، و ئه‌ڤ چه‌نه‌ ژى د به‌رژه‌وه‌ندا گه‌لێن ئه‌وروپا و توركيايه‌ ژى، و ژبوَ چه‌سپاندنا سه‌قامگيرى و ئيمناهى و ديموكراسي و ئاشتيێ ل ده‌ڤه‌رێ، باشه‌ ب زويترين ده‌م ئه‌ڤ ئايدولوژيايا توركيا په‌يره‌و دكه‌ت گورانكاريێ بخۆڤه‌ بگريت. راسته‌ ل ڤان چه‌ند سالێن بورى دا, سياسه‌تا توركيا گورانكاريه‌كا به‌رفره‌ه بسه‌ردا هاتى يه‌, ئه‌ڤه‌ تشته‌كێ باشه‌ وه‌لێ نه‌ به‌سه‌ و تێرا هندێ ناكه‌ت كو ب بيته‌ چاره‌سه‌رى. توركيا دڤێت گورانكاريه‌كا ريشالكى د سيسته‌مێ سياسه‌تا خوَ يا ناڤخوَيى دا بكه‌ت و گورانكاريه‌كا مينا وان گورانكاريێن دنێڤ ئه‌ندامێن نوى يێن ئێكه‌تيا ئوروپادا چێبووين يان ژى ئه‌وا ل باشورێ ئه‌فريقيا پشتى رژێما ره‌گه‌زپه‌رێسا وى ولاتى تێكچوويى ، بخۆڤه‌بگريت. ئه‌ڤ دان و ستاندنێن ئێكه‌تيا ئه‌وروپا دگه‌ل توركيا دكه‌ت ده‌رفه‌ت و هه‌له‌كا باشه‌ داكو گورانكارى دسيسته‌مێ سياسه‌تا توركيادا ره‌نگ بده‌نه‌ڤه‌. ده‌رباره‌ى پروبله‌ما توركيا دگه‌ل كوردان, پێدڤى يه‌ توركيا پروسه‌يا ديموكراسيێ كويرتر و به‌رفره‌هتر بكه‌ن داكو كوردان ژى ڤه‌بگريت، چونكى نه‌مه‌لبه‌نديكرنا توركيا رامانا لاوازيێ ناده‌ت، هه‌ر وه‌ك ل يونانستانێ و ئيسپانيا سيسته‌مێن ديموكرات لسه‌ر بنياتێ هه‌رێمان برێڤه‌دچن روست بووينه‌ كو گرێدانه‌ك گه‌ل ميكانيزما ئێكه‌تيا ئه‌وروپادا هه‌يه‌، دبنين كو ئه‌وان سيسته‌مان ئه‌و وه‌لات يێن ب هێزكرين و دانپێدان وان ب گروپێن ئه‌تنيكى و هه‌رێمان نيشانا هێزێ پێرِا دبه‌خشيت و په‌يداكرنا ئه‌مه‌كدارى و دلسۆزيێ ب رێكا وه‌لاته‌كێ ديموكرات و ليبرال ل سه‌ر شه‌نگه‌ستێ هه‌ڤوه‌لاتيبوونه‌كا ئێكسان و به‌رژه‌وه‌ندى و بهايێن هه‌ڤپشك، ساناهيتره‌ ژ سيسته‌مه‌كى كو سيمايێن وى ترس و له‌رز و بوهژاندنا يێ دى بيت. ئه‌و كار و به‌رهه‌ڤيێن ل بريتانيا هاتينه‌ كرن داكو داخوازيێن سكوتله‌ندى و وێلز و ئيرله‌نديان بێنه‌ ره‌چاڤكرن، دڤێت ب بنه‌ نيگاه و وانه‌ و رێكخۆشكه‌ر ژبۆ توركيا داكو ئه‌و ژى ئه‌وێ رێكێ بگريته‌ به‌ر. يانژى چما توركيا ناهێته‌ گوهرين ژ ده‌وله‌ته‌كا مينا ئه‌ڤرۆ ژبۆ ده‌وله‌ته‌كا فره‌ نه‌ته‌وه‌ وزمان و كه‌لتۆر لسه‌ر بنياتێ مافێ چاره‌نڤيسينێ ژ بۆ نه‌ته‌وه‌ و هه‌رێمان. ئه‌رێ ما ئه‌ڤ چه‌نده‌ نابيته‌ هاريكار ژ بۆ توركيا داكو ده‌وله‌ته‌كا هه‌ڤچه‌رخ و پلورال گه‌لاله‌ بكه‌ت و گيانێ لێبورين و دادوه‌رى و هه‌ڤكاريێ تێدا هه‌بيت هه‌ر وه‌ك دناڤه‌روكا ده‌ستۆرێ ئێكه‌تيا ئه‌وروپا دا هاتى؟!

مه‌نسور ئاكگون: ئه‌ز دترسم كو من نه‌كارى بيت، ب شێوه‌يه‌كێ دروست په‌ياما خۆ بگه‌هينمه‌ هه‌وه‌، من دخواست ره‌خنێ ل شروڤه‌كرنا وه‌ بۆ ديروكێ بگرم، وه‌لێ ره‌نگه‌ تۆ يێ راست بى دهه‌ڤبه‌ركرنا توركيا دگه‌ل هينديستانێ. زانستێن جڤاكى هه‌ژماره‌كا مومكيناتان به‌رده‌ست دكه‌ت، ده‌ما دهێته‌ سه‌ر پيڤه‌ر و ڤه‌ژواتن و هه‌ڤگه‌هشتنێ.. هه‌رده‌م مرۆڤ دكاريت به‌هانه‌يان ژ بۆ شرۆڤه‌كرنێن خۆ په‌يدادكه‌ت..ئه‌ده‌بياتێن مه‌ دتژى نه‌ ژ ئه‌ناليزێن سياسى يێن   ژێگرتى (إنتقائي) ئه‌وێن مه‌ ناگه‌هيننه‌ چ ده‌ران، بتنێ مه‌ به‌ره‌ڤ نه‌ته‌وه‌په‌رسيێ دبه‌ن و موَركا وێ دناڤ جڤاكێ مه‌دا پتر و دچه‌سپينن. هه‌ر وه‌ك من ل به‌راهيێ پشنياركرى، فه‌رمون دا خۆ ژ ديروكێ و گرێبه‌ستێن وى ده‌رباز بكه‌ين و ئێكسه‌ر ده‌رباره‌ى پروبله‌مێن رۆژه‌ڤێ ب په‌يڤين. هه‌ر چه‌ند ئه‌ز نه‌ مينا ته‌ ليبرالم, ئه‌ز يێ كوكم دگه‌ل ته‌ كو گه‌ره‌كه‌ توركيا بێته‌ گورين. بێگومان، بارێ ديموكراسى ل توركيا گه‌له‌ك ره‌خنه‌ ل سه‌ر هه‌نه‌، وه‌لێ ژبۆ لڤانن و ب چالاكرنا گورانكارييان ل توركيا، پێدڤى يه‌ لايه‌نێ كوردى ژى هنده‌ك قوربانيێ بده‌ت. ره‌وشه‌نبيرێن كورد, توَ ژى دگه‌ل، مافێ چاره‌نڤيسينا خۆ ب رێكه‌كا ديموكرات د چارچويڤێ توخيبێن ده‌ولى يێن نها ئه‌وێن تێدا دژين، دڤێت دبه‌رهه‌ڤ بن داكو بپه‌رژينن، و هه‌رده‌م نه‌رازيبوونێ لسه‌ر كارێن ته‌رورێ ده‌رببرن و ره‌فزا پێش كێشكرنا هه‌ر هاريكاريه‌كێ بۆ رێكخستنێن مينا پارتيا كاركه‌رێن كوردستانێ PKK بكه‌ن. قه‌بوولكرنا مافێ چاره‌نڤيسينێ ب رێكێن ديموكرات ل عيراقێ، رامانا وى ئه‌و نينه‌ كو پشته‌ڤانيه‌كا بێ مه‌رج بۆ ڤێ چه‌ندێ گه‌ره‌كه‌ بێته‌ كرن داكو ئێكه‌تيا ئاخا عيراقێ بێته‌ پاراستن. به‌لكو چه‌ندين فاكته‌ر و هوكارێن دى هه‌نه‌، مينا ڤه‌كێشانا له‌شكرى ئه‌مريكى چێدبيت ئه‌وى وه‌لاتى به‌ره‌ف هه‌لوه‌شيانه‌كا ته‌ڤاڤ ببه‌ت و نه‌ دويره‌ شه‌ره‌كێ سڤيل يێ ناڤخه‌يى سه‌ر هه‌لبه‌ت و كوردان چ چاره‌ و رێك نه‌مينن ژ بلى راگه‌هاندنا ده‌وله‌ته‌كا سه‌ربخۆ. ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ چه‌نده‌ چێبوو، ده‌وله‌تا كوردى، و ژبۆ ئاسايش و به‌رژه‌وه‌نديێن وێ يێن ئابورى, دڤێت ئه‌ڤ ده‌وله‌ته‌ رێكه‌كێ ب بينيت ئاريشه‌ و هه‌ڤدژيێن خۆ دگه‌ل توركيا چاره‌سه‌ر بكه‌ت چونكى كوردێن باكوورێ عيراقێ ل هه‌مى ده‌ڤه‌رى, هه‌ڤالێن باشتر ژ جيرانێن وان يێن باكوور په‌يدا ناكه‌ن. تركيا ب ئه‌ڤێ هه‌ژمارا مه‌زن يا ئاكنجيێن كورد, تراديسيونێن, سه‌كيولارزمى (عه‌لمانى), و بۆچوونێن ئێكه‌تيا ئه‌وروپى, هه‌ڤپه‌يمانا ناتو , ئاسويێن ئاساييش و هه‌ڤكاريا ئه‌وروپى, ئه‌ندامه‌تيا جڤاتا ئه‌وروپا و كاريگه‌رييا وێ لسه‌ر سياسه‌تا ده‌ڤه‌رى و هنده‌ك جهێن دى, ئه‌ڤه‌ هه‌موو, توركيێ ژبۆ وى (كيانێ كوردى) دكه‌نه‌ باشترين ده‌وله‌ت داكو پشت پێ بێته‌ گه‌رم كرن. لسه‌ر ئاستێ هه‌ڤالينيا كورد و توركان، دبينين كو  گه‌له‌ك بياڤ و ده‌رفه‌ت هه‌نه‌ كورد مفاى ژ توركيا وه‌ربگرن. چ پێنه‌ڤێت ئه‌ڤ چه‌نده‌ بوَ توركيا ژى گه‌له‌ك باشه‌ و دبه‌رژه‌وه‌ندا توركيا دايه‌.. له‌ورا ئه‌ز پێشنيار دكه‌م كو دگه‌رِا داهاتى دا, ته‌سككرنا جوداهى و ئاريشه‌يان ب بيته‌ ئارمانج ژ باتى به‌رفره‌هكرنا وان؛ و ژ شروڤه‌كرن و وانه‌يێن ديروكێ بۆ مه‌ ديار دبيت كو دڤێت جوداهى و ئاريشه‌ به‌رفره‌هترنه‌بن و دڤێت بهێنه‌ چاره‌سه‌ركرن.

 خالد صالح: ئه‌ز ب گوتنێن خۆ يێن سه‌لال, هه‌ولا په‌يداكرنا به‌هانه‌يان ژبوَ هه‌ڤبه‌ركرنان ناكه‌م داكو جوداهيێن نه‌ته‌وى ب هێز بكه‌ڤن.. ئه‌ز وه‌كو ڤه‌كوله‌ره‌ك د بوارێ سياسى دا, سه‌رسورما و مه‌نده‌هۆش دمينم! چما هيندستانێ رێبازه‌كا مينا رێبازا كه‌ماليزمێ نه‌گرت؟ و چما ژى توركيێ هزرێن مينا يێن نيلسون مانديلا به‌رهه‌م نه‌ئينانه‌؟ ئه‌ڤ چه‌نده‌ ره‌وايى و شه‌رعيه‌ته‌كا ئه‌كاديمى و هزرى يه‌, هه‌ر كه‌سه‌ك دكاريت مفاى ژێ وه‌ربگريت. ئه‌ز خێرهاتنێ ب مافێ چاره‌نڤيسينێ بو كوردان دكه‌م دنێڤ توخيبێن نها يێن رۆژهه‌لاتا ناڤين, چ ژ پێشنيارێن من يێن به‌رێ, كێشه‌يا توخيبان نه‌ ئاراندى يه‌, ژ بوَ من رژێما سياسى و هه‌لسوكه‌وتێن وێ دگرنگن.. چونكى په‌يدابوونا سيسته‌مێن ليبرال ديموكرات ل توركيێ و عيراق و ئيران و سوريێ, دێ كارن پتر سه‌ره‌ده‌ريێ دگه‌ل بابه‌ت و مژارێن هه‌ستيار مينا زمان و ره‌گه‌ز و فره‌-ناسنامه‌يان و مافێن مرۆڤ و خۆ بخۆ رێڤه‌برن و وه‌لاتيبوون و دانپێدان ب يێ ى و جياوازيان و نه‌مانا ته‌په‌سه‌ريا نه‌ته‌وه‌يى و توندوتيژيێ و قه‌ره‌بوكرنا زه‌ره‌ر و زيانان و سه‌روه‌ريا هه‌ڤپشكاده‌وله‌تێ. ئه‌ز دگه‌ل وه‌ ئێكم كو چوونا توركيا بۆ ناڤ ئێگه‌تيا ئه‌وروپى، دێ باشترين بوويه‌ر بيت بو كوردستانا عيراقێ ژبوَ ئاڤاكرنا باوه‌ريێ لجه‌م گروپێن كوردان، دڤێت سياسه‌تمه‌دار و عه‌سكه‌رتارێن تورك وازێ ژ بيرورايێن خۆ يێن به‌رته‌سك بينن و زمانێ گه‌ف و هێزا عه‌سكه‌رى بهێلن و دڤێت بوَ خۆ هه‌ڤپه‌يمان و دوستان په‌يداكه‌ن. هه‌بوونا كوردستانه‌كا ديموكرات و سه‌كولار، دێ بيته‌ پالپشته‌ك ژبوَ توركيا چونكى دێ مينا ده‌ڤه‌ره‌كا رێگر بيت به‌رسينگێ ئيسلاما توندره‌و ئه‌وا ژ پشكا عه‌ره‌بى يا عيراقى سه‌رهه‌لداى، له‌ورا كيانه‌كێ كوردى يێ ئه‌ڤى ره‌نگى، بێ گومان دێ يێ هانده‌ر و هاريكار بيت ژبوَ چه‌سپاندنا پروسيس و ره‌وتێ ديموكراسيێ ل ده‌ڤه‌رێ. ئه‌گه‌ر سياسه‌تمه‌نارێن تورك ب روهنى، دان ب كو كوردستانێ دا، وه‌كو ئه‌رد و نه‌ته‌وه‌، و دان ب مافێ چاره‌نڤيسێ كوردان دا، و بياڤه‌كێ ديموكرات ژ بۆ كوردان به‌رپاكر داكو ب ئازادانه‌ ده‌ربرينێ ژ خۆ بكه‌ن و واز ژ بير و بوَچوونێن خۆ يێن به‌رته‌سك لدور كورد و كوردستانێ ئينا و واز ژ گونه‌هباركرنا كوردان ب خيانه‌تێ ئينا..دێ بينن پارتى و رێكخستنێ ميانره‌و و ديموكراتخوازێن كوردان، دێ گروپ و لايه‌نێن راديكال توندره‌و په‌راوێز كه‌ن و ژ مه‌يدانا سياسه‌تێ دوير ئێخن. هه‌ر وه‌ك ل هه‌رێما باسك يا ئيسپانى ئه‌ڤ چه‌نده‌ ده‌سته‌به‌ربووى. نها هێزه‌كا مه‌زن يا پالپشت هه‌يه‌ داكو ده‌ڤه‌ر به‌ره‌ڤ ديموكراسيێ بچيت. ئه‌ڤه‌ سه‌روك وه‌زيرێن توركان، ئوردوگان دبێژيت:"بتنێ دوو رێك ژ بۆ كورستانێ هه‌نه‌، پروبله‌له‌مێ هوسا ب هه‌لاويستى بهێلين كو دبه‌رژه‌وه‌ندا كه‌سێ دا نينه‌، يان ژى ئه‌م به‌ره‌ف پێشڤه‌ بچين. كورد تشته‌كێ وه‌سا ناكه‌ن ژبۆ ديتنه‌ڤا چاره‌سه‌ريێ له‌ورِا ئه‌م لپه‌ى داخوازا ئێكه‌تيا ئه‌وروپى و ملله‌تێن ئێكگرتى هاتين و  نوێنه‌رێن رێكخستنێن كوردان ل ته‌ڤ پارچێن ه‌ڤه‌رێ و حكومه‌تێن په‌يوه‌ندار، ته‌ڤ دكونفرانسه‌كێ ل ئه‌نقه‌ره‌ ب سه‌رپه‌رشتيا ئێكه‌تيا ئه‌وروپى و ملله‌تێن ئێكگرتى كوم ببن، ئه‌ز پشت راستم، دێ كارێن چاره‌سه‌ريه‌كا ته‌ڤاڤ و ئاشتيانه‌ و ديموكرات ل ده‌مه‌كێ نێزيكتر ژ وى ده‌مێ ئه‌م بۆ دچينن، په‌يداكه‌ين".

 مه‌سنور ئاكگون: ئه‌ز بێژم، ئه‌م يێ نزيك هه‌ڤگه‌هشتنه‌كا هه‌ڤپشك دبين. من پێخۆشه‌ ده‌ما هوين به‌حسێ ديموكراسيێ و مافێ چاره‌نڤيسينێ يێ هه‌ر تاكه‌ كه‌سى دكه‌ن. دڤێت هه‌ر كه‌سه‌ك به‌رپرسياريا خۆ و ئاينده‌يێ خۆ يێ سياسى ب رێكا سه‌ندوقێن ده‌نگدانێ ب ببينيت د چارچوڤێ توخيبێن نها يێن ده‌ڤه‌رێ. ديسان ئه‌ز باوه‌رم كو هوين دێ توند و تيژيێ ژى ره‌تكه‌ن وه‌لێ نه‌ بێ مه‌رج هه‌ر وه‌كو ژ ليبرال ديموكراتان دهێته‌ چاڤه‌رێكرن. ئه‌ز هيڤى دكه‌م ئه‌ز يێ شاش بم، وه‌لێ بتنێ ئێك نه‌ هه‌ڤگرتن دنێڤبه‌را مه‌دا دمينيت، ئه‌و ژى ميكانيزم و ئاليه‌تا سه‌ندوقا ده‌نگدانێ يه‌، ئه‌ز بۆ هندێ دچم كو هه‌لبژاردن و ديموكراسى نه‌ ئاوێز و رێكن بۆ گه‌هشتنا ئارمانجان وه‌لێ چاخێ دهێته‌ پراكتييزه‌كرن, بخۆ دبنه‌ ئارمانج. هه‌كو ئه‌ز به‌رسڤێن ته‌ دخۆينم، بو من ديار دبيت كو هوين دۆزا خۆ بكار دئينن ژبوَ ب ده‌ستڤه‌ئينانا مه‌ره‌مێن نيشتيمانى. ده‌ما داكوكيێ لسه‌ر كارتێكرنا ده‌ربازبوونا بيروكه‌يا مافێ چاره‌نڤيسينێ دكه‌ن، بيرا من ژ موَركا ئايدولوژى يا نه‌ته‌ويا كوردى دهێن.. ئه‌ز يێ به‌رهه‌ڤم ژبوَ پشته‌ڤانييا ته‌ڤ تێكستێن د رێكگه‌فتن و ده‌ستوران داهاتين بكه‌م، وه‌لێ پشته‌ڤانيا من لجه‌م هه‌ر ئايدولوژيه‌كا نه‌ته‌وى، ژ وانا ژى يا توركى، رادوه‌ستيت. راسته‌ لسه‌ر مه‌يه‌ داخوازا په‌يدابوونا رژێمێن ليبدال ديموكرات بكه‌ين ل ئه‌ڤان وه‌لاتێن وه‌ ناڤ لێ ئيناى، هه‌ر چه‌نده‌، هه‌ر وه‌كو دێ بينى، ل وه‌لاتى وه‌ ل عيراقێ، ئه‌زمونا باكوورێ عيراقێ كو هێڤى يا دروستكرنا سيسته‌مه‌كێ ليبدال ديموكرات دكه‌ن، وه‌لێ هيڤى و دورهێل هه‌ڤناگرن چونكى هه‌لبژاردنێن پاكژ نه‌ رامانا وێ ئه‌وه‌ كو دێ ئه‌و سيسته‌مێ هيڤى لێ دروست بيت. هه‌تا ئه‌گه‌ر هات و وه‌ ته‌ڤ رێككه‌فتێن نێڤ ده‌وله‌تى ئه‌وێن مافان دپارێزن و هوين بوونه‌ ئه‌ندام دته‌ڤ رێكخستێن نێڤ ده‌وله‌تى ژى دا، وه‌لێ په‌رژاندنا پيڤه‌رێن ديموكراتا ليبرال چێدبيت ده‌مه‌كى ڤه‌بكێشيت. ئه‌ز دگه‌ل ته‌مه‌، كو گه‌ره‌كه‌ سياسه‌تمه‌دار و عه‌سكه‌رتارێن تورك، هێشتا پێنگاڤان به‌ره‌ف كوردان ل عيراقێ بهاڤێژن ( لدور ئه‌ڤێ چه‌ندێ، من بره‌نگه‌كێ به‌رفره‌ه د روَژنامه‌ڤانيا توركى دا نڤيسى يه‌) حكومه‌تا توركى دكاريت بريارێن وێره‌ك وه‌ربگريت، وه‌لێ به‌رسينكگرتنا خه‌لكى نه‌رازى، دڤێت بێته‌ به‌رچاڤ گرت.. ل جڤاكێن ديموكرات، هه‌رده‌م دڤێت  به‌رهه‌لست و ئوپوزوسيون ل به‌ر چاڤ بن. ل دور داخويانێن ئوردوگان، ئه‌ز دبينم كو نه‌ هه‌ر ئوردوگان و نه‌، هه‌ر سه‌روك  وه‌زيره‌كێ توركى، چاڤه‌رێ لێ بهێته‌ كرن كو ب خوَكوشتنه‌كا سياسى يا ناڤخۆيى راب بيت. ل توركيا هه‌ردوو دۆزێن قوبرس و كوردان د مه‌زنن، وه‌لێ ب ره‌نگه‌كێ ريشالكى ژ هه‌ڤدوو د جودانه‌. هه‌ر وه‌ك من به‌رى نها ئاماژه‌ پێ داى، ئالوگورى ب رێكا ژ هه‌ڤدوو گه‌هشتنێ و ئاڤا كرنا باوه‌ريێ دێ ب شێوه‌يه‌كێ هێدى هێدى دروست بيت، ده‌رفه‌تێ بده‌ من داكو دگه‌را داهاتى دا يا دانوستاندنێن مه‌، لدور پێش ئێخستن و وه‌راردانا باوه‌ريێ ب په‌يڤين.

خالد صالح: ئه‌ز دبينم كو هوين، داكوكيێ لسه‌ر ده‌ست پێشخه‌ريا خۆ دكه‌ن بۆ مافێ چاره‌نڤيسينێ وه‌لێ خۆ ژ راستكرنه‌ڤا سيسته‌مێ سياسى د هوندورى توخيبێن نها، كو تێگه‌هێ مافێ تاكه‌كه‌سى تێدا يێ كێمه‌،گێل و بێ ئاگه‌ه دكه‌ن. هوين باش دزانن كو كوردان ل توركيا مافێن بنه‌ره‌تى نينن بتنێ چونكى كوردن! ئه‌گه‌ر، نه‌، چما زمانێ كوردى وناڤێن كوردى ئه‌ڤه‌ ده‌هان سالێن درێژه‌ سه‌ربارى هه‌ولێن چاكسازيێ ل تركيێ د قه‌ده‌غه‌نه‌؟! ئافره‌تا تورك، دروسته‌ ناڤێ وێ توركان بيت وه‌لێ ئافره‌تا كورد، چێنابيت ناڤێ وێ كوردستان بيت و هه‌تا نها ژى رێ پێ ناهێته‌ دان ب  رێيا هێلێن ئاس