|
رهوشهنبیر و
بهرپرسی
خواندنهك بۆ پرتووكا "نووسين و بهرپرسيارى" يا رێبوار سيوهيلى*
دهستپێك:
دياره ماوهيهكه باسكرنا رهوشهنبيرى ل سهر رووپهلێن
رۆژنامه و كۆڤاران بابهتهك گهرمه، من ژى ڤيا پشكدارييهك
بچوويك د وان گفتوگۆياندا بكهم، بۆ وێ پرتووکا نووسين و
بهرپرسيارى كو يا رهوشهنبيرێ كورد "رێبورا سيوهيلى" يه،
دهليڤهك باش دا من، دا ب ڤێ گۆتارێ پشكدارييا خوه پێشكهش
بكهم.
چێبوونا رهوشهنبيران:
ئايا رهوشهنبير چهوا چێدبن ؟ توێژهكا سهربهخوهنه؟ يان
توێژهكا كومهلايهتى؟
"گرامشى" رهوشنبيرى هوسا ددهته ناسكرن: "دهما گروپهكا
كومهلايهتى ل سهر ئهركهكێ بنهرهتيێ ئابۆرى ئاڤا دبيت، ب
شێوهكى ئورگانيكى چينهك يان چهند چينهكێن رهوشنبيرى
چێدكهتن".
ئهو چينه ب ههموو ئاليێن دي ڤه ژى ههولددهتن بئاگههـ بيت و
رۆلهكێ ئهكتیڤ ههبيت.
ههروهسا "سارتهر" د نياسينا رهوشهنبيري دا دبێژيت: "كهسهكه
مايى خو دوى كارى دكهتن كه كارێ وى نينه".
ئانكو؛ رهوشهنبير ب ئاگايه ل سهر تشتێن ههڤدژ دناڤا خودێ خوه
و ناڤا كومهلگههى دا و تاكو رهوشهنبير شهرعيهتێ بدهته رايا
خوه، پێويسته وی د كار وچالاكيێن پيشهيي دا پهيوهنديهك
ههبيت، واتا د كومهلگههێ دا دهما ئیدۆلوژييهكا بالادهست دڤێت
رايا خوه ل سهر جهماوهرى بسهپينيت تاكو بهرژوهنديێن خوه
ژدهست نهدهتن ، هينگى ئهركێ رهوشنبيرى ديار دبيت و خوه دبينت
كهسهكێ پرى هزرێن ههڤدژ وپرى دژايهتى و بهرپرس ژ پارازتنا
بهرژوهندييا گهلێ خوه و ژبهر كو رهوشهنبير بهرههمهكێ
كومهلايهتی یه، لهوما زور جاران ئهركهك مێژوويى دكهڤيته
سهر ملێت وان.
ل ڤێرى ئهركێ رهوشهنبيرى چهوا هاتيه بهرچاڤكرن؟ بهرى کو
باسێ ئهركێ رهوشهنبيرى بکن، پێويسته ل سهر رهوشنبيرى ب خوه،
مه وێستگهههك ههبيت و تێدا گهريانهكا كووير د روحا كهسێ
رهوشهنبير دا بكهين. رهنگه پرسيار زۆر بن ، ئايا چ گهريانهك
ئهم بكهين دروحا رهوشهنبيران دا؟
گهريانهك دهزرو وبۆچوونێن وان دا؟يان گهريانهك دماهييهتا وان
دا وهك مروڤ كانێ ئهو ب خوه، خوه د چ ئاستێ مروڤايهتى ده
دبينن؟ يان گهريانهك مه بگ ومان بكهتن ل سهر ناسنامهیا
رهوشهنبيريێ؟ يائا ئهم دشێن بێژينه چ كهسى: رهوشهنبير ؟
نڤێسين چی یه؟
نڤێسين واتا گهريانهك د ناڤ خودێ مروڤى دا وگهريانهكه بۆ
بوويهرێن ههيى، ئهو گهريانا د ناڤ مروڤي دا جار ههيه مروڤى
دگههينت سهرى سێرِيانهكى، ئايا چ بكهم؟ ههر رێكهكا مروڤ
ههلبژێريت دێ بهرپرس بيت ژ وێ ههلبژارتنێ. نڤێسين ژى
بهرپرسياری یه و نڤيسين بۆ تێكستهكا تايبهت ب خودى نڤيسهرى،
يان ژى ل سهر بوويهرهكێ ب كومهلێ ڤه گرێداى بيت، هندهك
رههندێن ئهخلاقى بو دڤێن.
ئهخلاق و رهوشهنبير:
وهك رێبوار سيوهيلى ، دبێژيت: "ئهخلاق كۆمهلهكا نهريتێن
نهنڤێساندی نه و نه فهرمی یه مه ژ دهزگهههكا تايبهت
وهرگرتبيت، نه ياسايهكا پهروهردهیی يه و مه ژ دهفتهرێن
قوتابخانێ وهرگرتبيت، ههر كهسهك ژ مه خودان ئهخلاقهكه،
جودايه ژكهسهكى دى، ئهم ههموو خودان كولتوورن , خودان چهند
رهفتار وههلويستن ل گور بوويهران...".
بهلَى ههلويستێن مه جودانه وهك ئێتيك، واته شێوازى
ههلسوكهوتێن مروڤى دبێژته مه چ راسته و چ خهلهته؟
نڤێسين ژى كارهكێ قورسه وبهرپرسى تێدا ههيه، چنكو ههر
بابهتهكێ كه بهلاڤ بوو، ئێدى نابيته ملكێ نڤيسهرى ب تنێ،
بهلكو خويندهڤان ژى دبيته لايهنهك دى د بابهتی دا، ئهگهر ژ
بلى ئارمانجا بهلاڤكرنێ تهماشاكه بکن؛ دبينن نڤێسهر
ههولددهتن خو بكومهلێ را تێكهل كهتن و دبيته كهسايهتييهكا
گشتى .وهك سارتهر دبێژيت: "كومهل بهرپرسه ژچێكرنا رهوشنبيرى"
ژ بهر ئهو كهش و ههوايێ تيدا مهزن دبيت و ئهو كولتوورێ ههيى
كاريگهرييا خوه ل سهر رهوشنبيرى دهێليت .
بهرپرسیاریێن رهوشهنبيرى:
ئێک: زمان، زمان ژی ب واتا ناسناما نهتهوايهتى.
دوو: ههلويستێ رهوشهنبيرى بهرانبهر كومهلگههى.
سێ: ديتنا نڤيسهرى بۆ خويندهڤانى و مرۆڤاتيێ.
راسته رهوشنبير بهشهكه ژكۆمهلێ، بهلێ ب هندهك خالان دشێن
رهوشنبيرى جودا ببينين ژ تاكێن دى، وهك كهسايهتى
ئازادتره،سهربخوهيا وى وهك تاك دوور ژ حزب و لايهنێن
دهستههلاتدار.
يهك ژ باشترين خالێن رهوشنبيری كو كهسايهتييا خوه و نڤێسينا
خو پێ بپارێزيت، ئهوه کو نهكهڤيته بن فاكتهرێن مادى. ئانكو؛
رهوشهنبير نهبيته مادهكا بهرجهست كو ههر دهستههلاتهك
بهێت و وى رهوشنبيرى د چهند دامودهزگههان دا بدهته كاركرن و
رهوشهنبير ببيته مروڤهكێ پارهخوهر وبێدهنگ و قهلهمێ خو
هێدى هێدى بێدهنگ بكهتن ل ههمبهر بهرژهوهنديا خوه. هينگى
ئهخلاقێ رهوشهنبيرى دبيته ئهخلاقهكێ گهندهل و دهما
رهوشهنبير بهرپرس بيت و دهنگ ههبيت، پێويسته رهوشنبير
ئهركێ وى ژئهركێ هيچ پاسهوانهكێ سنوورى كێمتر نهبيت، يهكهم
كهس پاسهوانييا سنورى دكهتن دا دوژمن نههێته سهر ئاخا
كوردستانێ بهلَى رهوشهنبير ئهركێ وى ئهوه پارازتنا
كومهلگههێ بكهتن.
ب واتا هندهك كريار ل كومهلگههى ئهگهر روويبدهن، پێويسته
پرسيارێن بێ بهرسڤ ماين بهرسڤ بدهتن، ب جهسارهت تهرحا خو
ياهزرى دارێژيت وكومهلگههى ب ئاگههـ بينيت ل سهر خهلهتيان بێ
كو چاڤهرێ دهستخوهشيێ ژێ بكهتن، ههر وهك فيلهسوفى فرهنسى
"ئهمانۆئيل ليڤانس" دبێژيت:"دڤێت ببهخشم بێ كو چاڤهرێى
دهستخوشيێ ژى بكهم". چنكو نڤێسين خوهبهخشی یه و پالدهرهكى
روحی يه بۆ بهرههمهينانهك هزرى و رێكهكه بو ژيانكرنهكا ب
كومهلا خويندهڤاناڤه وشێوهيهكه ژ شێوين رهفتارهكا هزرى و
كۆمهلايهتى كه دبيته رێخوهشكهرهك د ناڤبهرا ڤان پپكهاتان
دا:
نڤێسهر >>> دهق >>> خويندهڤان
پهيوهندييا نڤيسهر – رهوشهنبير و خواندهڤان:
پهيوهندييا نڤيسهرى و خواندهڤانى، پهيوهندييهكا مرۆڤايهتى
و رهوشهنبيری يه، لهوما پێویسته رهوشهنبير رێكى نهدهته
خوه کو مافێ گهلێ خوه پێشێل بكهتن و بێ ههلويست بيت.
ههروهسا وهك لايهنێ دى دگهل مروڤان وهك تاك چ زيانێن
دهروونى و روحى بخويندهڤانى نهئێخيت. نه تنێ ب خوه بكهتن، ل
دۆر ئازاديا خوه بگهريت، ب واتا " ئهوێدى" كهسهكێ پر بوهادار
بيت و پر سيماێين جوان بيت دهزرا رهوشنبيرێ نڤێسهر دا، تاكو بشێن
تشتێن جوان و پرى مروڤايهتى بنڤێسن، ئهڤه رێكهكه بۆ
ئاشتيخوازييا مرۆڤان، ليڤانس ب ديتنهك جوان ڤى هزرى شروڤهدكهتن،
دبێژيت: "دهمێ سهح دكهينه روخسارێن بهرانبهر، دهم وچاڤ
ئێكهم تشته مروڤ دبينت و ناس دكهتن، مروڤ نهشێت بهرانبهر
رۆخسارێ مروڤان بێ موبالات بيت ).
روخسار تشتهكێ زيندی يه، يهكهم تشت دێته پێش چاڤێت مه دهمێ
مه دڤێت هزرا كهسهكێ بكهين سهرو چاڤێت مرۆڤي نه، دهێنه بهر
چاڤێت مه.
پێويسته نڤێسهر وخويندهڤان بو ههڤدوو وهك خوديكێ بن، تاكو
ههڤدوو ببينن دا بچنه دناڤ روحا ههڤ دا . هوسا پهيوهندى
دگههيته پلا تێكهليێ نهك ئهز وهك مروڤ ژخوديێ خو دهرنهكڤم
وتێكهلى بهرانبهر نهبم .
جوانيا شرۆڤهكرنا ليڤانس ديار دبيت دهما دبێژت "مێشكێ مروڤى د
زمانی دا بهرجهسته دبيت" و زمان ب خوه ژى بهرههمێ
رووبرووبوونا مروڤی یه دگهل ئهوێدى دهێته بكار هينان،
دنڤێسيننێ ژی دا ، راسته رۆخساران نابينى بهلێ د روحا
رهوشهنبيري دا ئهوێدى "خويندهڤان" ل ئاستهكێ بلند دا دژيت،
پهيوهنديا رهوشهنبيرى ب ئهوێدى چ وهك تاك و چ وهك كومهل ل
سهر هێلا پرنسيپێن رهوشهنبيرى باز نهدهتن ههتاكو ل گهل وان
كهسێن هێشتا نههاتينه دخانا خويندڤانان دا، تهنها وهك مروڤ
ئامادهبوونا خوه ههبيت.
بهرپرسايهتيا رهوشهنبيرى يان نڤيسهرى، د خودێ وی دا يه، د
گهوههرێ مروڤاتيا وی دا يه . واتا ل ڤێرێ پهيوهندييا
دناڤبهرا نڤيسهر وخويندهڤانی دا ب رێكا نڤێسين و ههلويستێ وى
چێدبيت، ههر چهنده ههلويست وهرگرتن ل گور رويدانا نه ئانكو ل
ڤێره دهق زێدهتر دبيته ئيستگهههك تێدا نڤيسهر و خويندهڤان
ههڤ دبينن واتا ههرسێ فاكتهرێن سهرهكى ،كه رهوشهنبير و
دهق وخويندڤانن، ههر سێ، سهربخوهيهكا تايبهت يا ههى، لێ
ژههمان ناڤهندیتر دهقه.
دهق دبيته جهێ گههشتنا خوينهر و نڤێسهرى و دبيته جهێ
ژێكڤهبوونا وان ههردووكان ژى، نڤیسهر دهما دهقى دنڤێسيت
خويندهڤان ئاماده نينه، و دهما خويندهڤان دخوينت، نڤێسهر
ئاماده نينه، واتا ئهو سيمايێن نڤیسهر دخودێ خوه دا بۆ
مرۆڤاتييا خويندهڤانى ئاڤا دكهتن د بهرههمێ وي دا ديار دبيت.
ئهو دهمێ ههردوو تێدا دكهڤنه كارێ نڤێسينى و خويندنێ
دهمهكه، بێ بوهايهك مروڤايهتى نينه، يان نه دهمهكه
نڤيسهر و خويندهڤان ژ دونيا ههڤدوو غائيب بن.
ب كورتى؛ بهرپرسيارييا رهوشهنبيرى ژ مرۆڤايهتیيا وى ئاڤا دبيت،
ئهوا ئهو بو خويندهڤانى ددانينت وئهوا سهركهڤتنێ بۆ دهقى
دهينيت شێوازى ئاخڤتن و دهربرينا خودێ نڤێسهری يه، كا چهوا
پهيڤ و رستان دههلبژێريت و چهوا دشێت خوينهرى بينته دونيايا
بابهتێ خوه وچهندى بۆ خوينهرى ددانيت وهك مرۆڤ، چهند دشێت
پرنسيپێن خوه ژ دهست نهدهتن و ل گهل دهقێ خو راستگۆ بيت.
ئهڤه چهند بهشهكن ژ ئهخلاقێ رهوشهنبيرى.
"هابرماس" د ڤێ چهندێ دا جهخت دكهته سهر لوژيكا گفتوگۆيى ل
گهل ئهوێن دى.
نڤێسين بهشهكه ژ گفتوگۆيهكا هزرى لگهل خويندهڤانان،
رهوشهنبيريا مرۆڤى ب رێكا نڤێسينێ و پهيوهنديێن مرۆڤايهتى ب
هێز لێ دهێن ئهگهر هات و دهق نڤێسى مرۆڤايهتیيا خويندهڤانى
بهرچاڤ وهرگرتبيت.
رهوشهنبيرى، جۆره پهيوهندييهك ب ههموو لايهنێن ژيانێ ڤه
ههيه، پهيوهندييا وى ب خودێ وى وهك مروڤ و پهيوهندیيا وى ل
گهل نڤێسينێن وى دڤيا ڤان خالان ل بهر چاڤ وهربگرت:
ئێک: ژ دهرڤهى وى بازنهى نهبن كه ژيانا وى نيشان ددهتن،
ئانكۆ دوور نهبن ژ راستيێ.
دو: نڤێسينێن وى وگرێدانا وى ب شووناسا ويا نهتهوهيى ڤه.
رادهيێ ئاگههبوونا وى ژ دهستدرێژيێن کو دكهڤنه سهر
كومهلگههێ ومرۆڤان ب گشتى، بهرپرسيارييهكا مێژوویی يه
دكهڤيته د ستۆيێ وي دا. پێويستييا مه ب رهوشهنبيرهكى ههيه
د بازنێ دوهی دا نهزڤريت، بهلكو باشتره خوه ژ بچوويكترين
ئاريشێن ئهڤرو بهرپرس ببينت، چ كێشهيهكا
نهتهوايهتى،كۆمهلايهتى يان ئابۆرى بيت. واته ئهخلاقێ
رهوشهنبيرى هزركرنه ل سهر كومهلگههى.
چ دهزگههـ رهوشهنبيرى دورست ناكهن، بهلكو رهوشهنبير
دهرچوويێ دامودهزگهههكا كومهلايهتی يه، رێيهكا تايبهت
وكهسايهتی يه وگههشتن ب ئارمانجێ دكهڤيته سهر زيرهكييا
شێوازێ هزركرن و دهربرِينا نڤێسهرى دهم بۆ ههلويست و
راوهستانا رهوشهنبيرى ل سهر وێ بوويهرێ رۆلهكێ سهرهكى يه
.
"دڤيا ههموو گاڤێن رهشبين، رهوشهنبير خودان ئيراده بيت بيت,
نه گهشبينهكێ بێ ئيراده بيت" ب واتا دڤيا رهوشهنبير ل گهل
ههمو گاڤێن ئاسايى و ههلكهڤتان خودان گوتار و چهپله لێدان
نهبيت، بهلكو يا ب هێزتر ئهوه ل گهل بۆچوونێن ههڤدژ ببيته
خودان و ههلويستا خوه دهرببريت، پێويسته داهاتۆيی ببينت
وپرسيارا ل سهر چێكهتن وشهرِى بكهتن دژى ههر ئيدۆلۆژييهكا
كو خوه ب ناڤێ كهدا جهماوهرى ددهته ڕهواكرن.
ههولدانێن وى بۆ مانا مرۆڤى و داهاتوويا وى ب رێكا بهرپرسياريیا
وى ژ پروژهیێ كومهلگههى و پێكهاتێن وى ێين سروشتى، زانستى
وئابوورى بيت. ب كورتى بهشداريكرنا رهوشهنبيرى ل گهل خهلكێ
پێويسته رێكين تازه ببينيت وئيرادهكا بێ سنوور ههبيت، ههموو
گاڤان پرِى مرۆڤاتى بيت و بهرپرسيار بيت ژ ههر حهرف، پهيڤ،
دێر و گووتارهكا كورت يان درێژ دهمێ دنڤێسيت. لهوما
رهوشهنبيرى ئهركهك زهحمهته، ههر كهس نهشيت ڤى ناڤێ
ههلگريت.
*رێبوار سيوهيلى، نووسين و بهرپرسيارى،لێكۆلَينهوه، چاپى
دووهم به دهسكارييهوه.له چاپ و بلاَوكراوهكانى چاپخانهى
رهنج، 2006 ژمارهى سپاردن (560) سلێمانى.
|